Monday, January 19, 2015

Islami duhet të mësohet me rregullat e demokracisë liberale

Përkundër shfarosjes së redaksisë së saj nga sulmi i bujshëm terrorist i javës që shkoi, të mërkurën revista satirike “Charlie Hebdo”nxori nga shtypi një numër të ri dhe simbolik. Në ballinë u botua sërish një karikaturë e Muhamedit.


Kësaj here profeti u portretizua me lot në sy, duke e mbajtur në duar parullën tashmë të njohur të atyre që u solidarizuan me viktimat e sulmit: “Unë jam Charlie”.


Karikatura përçon disa mesazhe paralele, por kryesori është ky: revista nuk e ka ndërmend të tërhiqet nga beteja e saj kundër kufizimeve ndaj shprehjes së lirë.


Katër milionë kopje të revistës u shitën në Francë me shpejtësi marramendëse, gjë që tregon se kauza e saj ka mjaft mbështetës.


Reagimi parimor i revistës mbështetet nga ata që e kuptojnë mirë rëndësinë jetike të shprehjes së lirë për frymëmarrjen e një demokracie liberale bashkëkohore.


Bëhet fjalë për atë sistem të cilin edhe ne si shqiptarë themi se po e synojmë, të paktën me fjalë, nëse jo edhe me zemër dhe vepra.


Kjo mbështetje është e rëndësishme sidomos tani kur shumëkush po ua bën njëfarë apologjie sulmeve terroriste, qoftë drejtpërdrejt apo tërthorazi, duke e vënë në pah bashkëfajësinë e karikaturistëve për shkak të, siç thuhet, natyrës provokuese të punimeve të tyre.


Arsyeja kryesore për shqetësim në debatet që shpërthyen pas sulmit në Paris nuk duhet të jenë ata qëi mbështesin dhe duartrokasin vrasjet në emër të Sheriatit.


Me këtë pakicë fanatike duket se vlerat e civilizimit e kanë të fituar betejën e opinionit publik, madje edhe brenda botës islame. Kjo u pa edhe nga reagimi i zëshëm i myslimanëve kundër vrasjeve.


Kjo pakicë gjakatare nuk duhet trajtuar si palë në debat, por si shënjestër e sistemeve të drejtësisë dhe operacioneve ushtarake.


Shqetësimi kryesor në debat në fakt janë ata që dënimin e vrasjeve po e shoqërojnë me kërkesa për kufizim të lirisë së shprehjes në raport me fenë.


Një argument i tillë po artikulohet në botë dhe në hapësirat shqiptare, jo vetëm nga besimtarët (e të gjitha feve), por edhe nga shumë liberalë dhe të majtë. Madje dhe nga ata që parimisht janë mbështetës të sekularitetit,shprehjes së lirë dhe të shpërndarjes së demokracisë liberale në botë.


Siç shpjegoi me të drejtë së fundi edhe filozofi slloven Slavoj Zizek, përulja e këtyre të fundit buron nga njëfarë ndjenje automatike e fajësisë dhe nga frika e akuzës për islamofobi.


Liberalët dhe të majtët kanë frikë ta fusin vetveten në të njëjtin thes me të djathtën ksenofobe, vetëm për shkak se tjetri i sheh si të njëjtë.


Sipas Zizekut, kemi të bëjmë me një situatë të pengmarrjes psikologjike. Sa më të zëshme janë akuzat për islamofobi, aq më fajtorë ndihen liberalët dhe aq më akomodues bëhen ndaj kërkesës për censurë.


Problemi është se kjo ndjenjë e fajit po i shtyn shumë njerëz drejt dy gabimeve trashanike logjike që mund të kenë pasoja serioze për të ardhmen.


Gabimi i parë logjik është se censura po kërkohet duke u thirrur në faktin se demokracitë liberale tashmë e kufizojnë shprehjen e lirë në shumë raste të tjera.

Harrohet se në një sistem të mirëfilltë liberal këto kufizime bëhen mbi kritere që kanë konsistencë logjike.Lejohet ajo që nuk e pengon, apo edhe e forcon sistemin liberal (psh. satira dhe shqyrtimi kritik i dogmave); ndalohet ajo që e kërcënon atë (psh. thirrjet për dhunë ndaj pakicave).

Të thuash sot se disa ide nuk guxojnë të trajtohen për shkak se dikush i konsideron të shenjta,do të thotë t’u rikthehesh betejave që civilizimi bashkëkohor i ka fituar prej kohësh. Do të thotë krijim rregullash arbitrare ku bindjet e një grupi mund të jenë mbi ligjin thjesht sepse dikush të kërcënon me tytën e pushkës.


Gabimi i dytë i atyre që thërrasin për censurë është se nuk po e kuptojnë nevojën urgjente të Islamit për të kaluar nëpër të njëjtin proces të akomodimit me demokracinë liberale, ashtu si fetë e tjera para tij.


Debati mbi atë se a duhet të ketë kufi satira dhe kritika në raport me fenë mund të jetë i ri në shoqërinë tonë, por jo edhe në demokracitë e përparuara perëndimore. Dekada më parë, shumë vepra artistike kanë qenë temë debati dhe janë censuruar për shkak të përmbajtjes blasfemike në raport me krishterimin.


Për shembull, njërës prej komedive më të mira të të gjtha kohërave, “Jeta e Brajanit” (“Life of Brian”), e prodhuar nga kolektivi Monty Python në vitin 1979, asokohe iu ndalua transmetimi nëpër shumë kinema evropiane.


Detajet e jetës së Brajanit – një profeti të rremë që konsiderohej si i vërtetë nga ata që e rrethonin – kishin shumë ngjashmëri me atë të Jezu Krishtit. Metafora për shumëkënd ishte ofenduese.


Por pas shumë debateve, ndalesat ndaj filmit u hoqën. Shumica e vendeve perëndimore sot e kanë arritur një nivel të pjekurisë në raport me satirën dhe kritikën ndaj fesë. 


Serialet satirike si “South Park” e thumbojnë Krishtin rregullisht dhe e tëra që të ofenduarit mund të bëjnë është që të mos i shikojnë ose të shprehin indinjatë brenda kornizave të ligjit.


Liberalët dhe të majtët që sot kërkojnë kufizim të shprehjes së lirë dhe të kritikës në raport me Islamin, në thelb po e kërkojnë pamundësimin e një procesi të ngjashëm të pjekjes dhe akomodimit të tij në epokën e demokracisë, të ikjes së tij prej pengmarrjes nga fundamentalistët që fenë e shohin me sytë e mesjetës.


Me fjalë të tjera,mbështetësit e censurës po e pranojnë Islamin si njëfarë relikti të pandryshueshëm që rri përtej vlerave bashkëkohore dhe përtej demokracisë.


Mbi të gjitha, ata po e anashkalojnë nevojën për solidarizim me rrymat përparimtare në botën islame– qoftë të atyre që janë në perëndim dhe që duan integrim të mirëfilltë në botën e lirë, qoftë të atyre që janë në lindje dhe që demokracitë liberale të perëndimit i kanë si model dhe aspiratë.


Islami duhet të mësohet të bashkëjetojë me tërësinë e vlerave të demokracisë liberale. Sepse, në të kundërtën, demokracia liberale nuk do të ketë gjasa të gjallërojë ndonjëherë në vendet me shumicë myslimane.


Botuar te Gazeta Jeta ne Kosove (17.01.2015) http://www.gazetajnk.com/?cid=1,983,9572 

Sunday, December 28, 2014

Roma nuk u ndërtua për një ditë

Të vërtetat e mëdha janë zakonisht aq të thjeshta, sa që më së qarti shprehen me vetëm një fjali. Prandaj edhe janë popullore fjalët e urta (përveç lehtësisë së transmetimit të tyre te trutë tanë dembelë).

Të përcjella brez pas brezi si përgjigje ndaj dilemave të jetës, fjalët e urta filtrohen dhe e kalojnë testin e kohës.

E ndjekin ligjin e përzgjedhjes natyrore të evolucionit: më të mprehtat dhe më të dobishmet mbahen në kujtesë, të tjerat harrohen apo arkivohen në libra për t’u studiuar më vonë nga entuziastë.Me pak fjalë, përçojnë mençuri sa libra të tërë. Janë mënyra se si historia u bën retweet apo share gjetjeve të saja.

Në fakt, urtësitë popullore të transmetuara gojarisht e kanë udhëzuar njerëzimin qysh para se të ekzistonte shkollimi apo leximi në masë. Edhe sot dinë ta kenë një common sense dhe një thellësi ndriçuese që i komplekson edhe shkencëtarët.  

Daniel Kahneman, njëri ndër psikologët më të mëdhenj të së sotmes, thotë diku se nga zbulimet e tija eksperimentale më së paku mahnitej e ëma e tij që s’kishte lidhje me shkencën. “Janë gjëra që dihen”, ishte zakonisht reagimi i saj.

Por shumë prej këtyre gjërave që dihen, madje të kthyera edhe në klishe, në momente të caktuara ua harrojmë vlerën dhe kuptimin e vërtetë.

Kjo sepse rrethanat e jetës shpeshherë na zhysin në irracionalitet të thellë. Na bëjnë që ta humbasim perspektivën e të menduarit të kthjellët, e të kujtuarit të “gjërave që dihen”.

Një thënie të cilën do të doja që ta fiqironim si shoqëri në këtë periudhë festash dhe reflektimi kolektiv, është një dichtum i njohur që të jep shpresë duke e vënë në pah vlerën e durimit.

“Roma nuk u ndërtua për një ditë”, besohet të kenë thënë francezët dikur rreth shekullit 13 për ta ngushëlluar veten. Këtë fjali e paska retweet në shekullin 16 edhe Mbretëresha Elizabeta e Anglisë. (Rroftë Wikipedia!)

Këtë thënie na e përçoi, përmes vargjeve të një kënge të famshme, edhe grupi Morcheeba në Gusht të vitit 2011 në një koncert të tyrin të mbajtur në Prishtinë.

Tani edhe unë po e rikujtoj sepse më duket se e përçon një mesazh të cilin do duhej ta kishim më tepër parasysh në jetët tona të përditshme. Sidomos në këto kohë kur po përballemi me zhgënjimet e shpeshta dhe asfiksuese të jetës në një vend në zhvillim.

Pra edhe Romës madhështore, selisë së njërës prej perandorive më të mëdha në histori, i është dashur shumë mund dhe kohë e gjatë për t’u bërë zilia e botës.

Është ngritur në këmbë edhe pasi pothuaj e tëra është djegur, kur me gjasë edhe shpresa është bërë shkrumb e hi.

Me gjasë zili e botës si Roma kurrë nuk do ta kemi fatin të jemi. Po e synojmë të paktën një vend “normal”.

Por duke dëgjuar dhe lexuar se për çka po flasim dhe si po flasim në hapësirën tonë publike, kam frikë se shumë prej nesh kemi filluar ta humbasim pak si shpejtë durimin dhe besimin se Kosova mund t’ia dalë në këtë synim.

Po e presim atë imazhin tonë ideal të Kosovës të na jetësohet pak si mrekullisht dhe menjëherë, thuajse ajo na e ka borxh këtë gjë neve dhe jo ne asaj.

Të asfiksuar nga ankthet, dëshirat dhe zhgënjimet e jetës së përditshme, shumë prej nesh e kemi humbur konsideratën për kufijtë e asaj që kjo Kosovë, me gjithë atë histori mbi supe, sot mund të na ofrojë.

Natyrisht, fuqia motivuese e një të ardhmeje të ëndërruar dhe abstrakte, si ajo e Romës madhështore, është e kufizuar. Sepse, siç thonë amerikanët, jeta është tani (“life is now”).

Nuk mund të pritet nga dikush që nuk di se si do ta shtyjë muajin që ta shohë veten në kontekst historik.

Të thartat e jetës e bëjnë optimizmin luks. Privilegj të injorantëve dhe naivëve. Të atyre që e kanë rrafsh.

Por siç dëshmojnë zen budistët, optimizmi mund të jetë edhe tipar i inteligjencës superiore. I aftësisë për t’i kontrolluar mendimet përmes vetëdijes totale. Për të mos i lënë emocionet dhe histeritë që të na e shembin arsyen.

Optimizëm të sojit injorant dhe naiv si shoqëri sot kemi me bollëk. Kemi shumë më tepër nevojë për shprehjen e këtij optimizmit të dytë që buron nga qetësia dhe realizmi zen budist.

Për një kritikë të kthjellët që nuk prihet nga frustrimet, inatet, zilia apo dëshira e pashtershme e kritikut për protagonizëm vetëpromovues. Për kritikë që trajton probleme por që njëkohësisht ka konsideratë për nevojën e ushqimit të shpresës.

Kemi nevojë për këtë lloj kritike sepse hapësirën tonë publike e ka pushtuar pesimizmi histerik dhe irracional.

Fryma e kritizerëve të cilët çdo gjë e shohin brenda një kornize të zymtë, deri edhe apokaliptike.

Ideologjia zyrtare e vendit është bërë qaramania dhe çdo ngjarje e radhës përjetohet si vërtetim se Kosova po shkon drejt fundit të pusit.

Kur një atmosferë të tillë histerike e legjitimojnë me fjalët e tyre edhe intelektualët, politikanët dhe opinionistët, pra ata që e kanë njëfarë niveli të mirëqenies dhe të vetëdijes, si mund të presim prej të varfërve, atyre që realisht nuk po arrijnë ta shtyjnë ditën në këtë ekonomi, që të mos u turren kufijve të Hungarisë?

Prandaj urimin tim për vit të ri do t’ia drejtoja gjithë atyre që – përmes shkrimeve, statuseve në Facebook apo muhabeteve në kafe – ndjejnë se po e kryejnë një funksion shoqëror teksa shpërndajnë më shumë pesimizëm dhe negativizëm se që kemi takat ta përballojmë.

Uroj se vitin tjetër do të na kursejnë nga përqendrimi histerik te të këqijat e vendit tonë. Sepse të gjithë e dimë se ku po jetojmë.

Sepse Roma nuk u ndërtua për një ditë.


Botuar te Gazeta Jeta ne Kosove (29/12/2014  http://www.gazetajnk.com/?cid=1%2C1067%2C9533) 

Wednesday, December 03, 2014

Bleona na zhvesh të gjithëve

Ilir Shaqiri dikur përmes këngës ia përkujtonte perëndimit se jemi Evropë dhe ia kërkonte kthimin e borxhit, apo lirinë e mohuar si komb.

Sot lirinë kombëtare e gëzojmë, por për shkak të disa vlerave që na karakterizojnë, sidomos shtypjes që i bëjmë lirisë së vajzave dhe grave,ne nuk mund të pohojmë se jemi tamam Evropë (të paktën jo Evropë bashkëkohore).

Këtë borxh ndaj gjinisë së shtypur nuk mund ta kërkojmë askund tjetër përveçse brenda vetes.

Është e vështirë të diskutohet për këtë temë në një mjedis patriarkal ku nuk duket se ekziston as vetëdija elementare për përmasën e pabarazisë gjinore, e lëre më për atë sesa kjo përbën problem, apo se çfarë pasojash shkakton për të gjithë ne.

Shumica e kosovarëve nuk e shohin situatën si aq shqetësuese sa për ta merituar statusin e një emergjence kombëtare. Por, të dhënat nga terreni, sidomos ato mbi pabarazinë ekonomike që është edhe një prej rrënjëve të pabarazisë së përgjithshme tregojnë se ajo e meriton të jetë e tillë.

Siç pata vënë re në një shkrim të vitit të kaluar, vetëm 2 në 10 vajza dhe gra kosovare janë aktive në tregun e punës (pra, e kanë një vend pune ose e kërkojnë një të tillë).

Kjo shifër është dyfish më e ulët se në vendet e rajonit (përfshi Shqipërinë) dhe trefish më e ulët se në vendet perëndimore.

Jemi i vetmi vend në Evropë ku angazhimi i grave në treg të punës është në nivel të Lindjes së Mesme dhe të Afrikës Veriore.

Punët qëndrojnë shumë keq edhe te çështja e zotimit të pronës dhe trashëgimisë. Vetëm 16 për qind të pronave në Kosovë kanë gra që figurojnë si pronare apo bashkëpronare.

Siç ilustroi së fundmi edhe rasti tragjik i Shyhrete Berishës, të cilën familja e përjashtoi nga shtëpia dhe e drejta e trashëgimisë pas vrasjes së burrit dhe fëmijëve në luftë, gratë në Kosovë në shumë mjedise konsiderohen jo si qenie njerëzore, por si mall për martesë dhe riprodhim të linjës familjare të burrit.

Përjashtimi i grave nga mundësitë e ekonomisë dhe shoqërisë, përveçse i padrejtë dhe i turpshëm, ka edhe kosto të lartë ekonomike. Studimet tashmë e kanë vërtetuar se sa më e lartë që është barazia gjinore e një vendi, aq më e lartë është rritja dhe zhvillimi i tij ekonomik.

Por përjashto disa OJQ të grave dhe organizata ndërkombëtare, pakkush sot bën zhurmë rreth kësaj pune. Një pjesë e mirë e shoqërisë mbase jeton me iluzione mbi gjenden reale. Opinioni publik formësohet nga mediet të cilat ndodhen kryesisht në Prishtinë dhe në zona urbane, ku gjendja megjithatë është shumë më e mirë se mesatarja e Kosovës.

Hapja e kësaj teme duket se u ngjallë mjaft siklet dhe neveri burrave, atyre “që kolliten në këtë odë” dhe që e dominojnë skenën politike dhe mediatike.

Shumica e tyre mbase ndjejnë se “do t’ju sfidohej burrëria” nëse do të angazhoheshin më aktivisht rreth kësaj teme.

E konsiderojnë feminizmin si çështje të grave, ndërkohë që ajo është një lëvizje për barazi që duhet të na takojë të gjithëve, sidomos burrave.

Shumë të tjerë janë në gjendje të bashkëndiejnë dhe të solidarizohen me të shtypurit anekënd botës,  por jo edhe me të shtypurat që i kanë para syve.

Në qarqet konservative madje ka ankesa se gratë sot kanë shumë më tepër të drejta se që do të duhej të kishin.

Ekziston një frymë e theksuar rebelimi kundër nocionit se gruaja mund të trajtohet si personalitet krejtësisht i barabartë.

Te të menduarit e tillë konservator – i cili vazhdon ta infektojë gjithë shoqërinë, madje ata që publikisht ia mbajnë vetes për përparimtarë – qëndron edhe thelbi i problemit.

Tradita arkaike u përcakton gjinive role dhe detyra që nuk përkojnë me vlerat e botës bashkëkohore.

Dhe pa një angazhim më të madh publik në mbështetje të grave, sidomos nga ana e burrave dhe figurave me autoritet, cikli i kësaj tradite primitive nuk mund të thyhet.

Imagjinoni se me çfarë ambiciesh dhe konceptesh mbi botën rriten sot shumë vajza në Kosovë kur rreth tyre shohin gra të nënshtruara, burra që sundojnë, e mos të flasim pastaj për rastet e dhunës, të cilat në disa komuna arrijnë nivele alarmante.

Çfarë modelesh të roleve gjinore kanë në kokë këto vajza? Çfarë modeli krijojnë për rolin e gruas djemtë kur i shohin nënat dhe motrat si qenie inferiore dhe të poshtëruara? Të tillët janë ata që në mungesë të modeleve të tjera, rrezikojnë ta vazhdojnë ciklin shumëshekullor të shtypjes.

Shumë vajza në Kosovë heqin dorë prej individualitetit të tyre qysh në vegjëli,  duke e përbrendësuar si të mirëqenë nënshtrimin, madje shpesh duke u bërë edhe kundërshtaret më të ashpra të lirisë së grave, në emër të ca botëkuptimeve morale të ndërtuara shekuj më parë nga burra shtypës.

Ndërkohë ato që përpiqen ta sfidojnë mentalitetin dominues në sferën publike përballen me pengesa të panumërta nga ambienti seksist, i cili në imagjinatën e tij i ka të rezervuara dhe të kufizuara rolet për gratë.

Me fjalë të tjera: gratë respektohen si të mira nëse janë shtëpiake dhe nëna, por konsiderohen të dyshimta e deri edhe kurva nëse në hapësirën publike përpiqen të tregojnë sadopak individualitet dhe ambicie, pra nëse bëjnë gjëra që për një burrë do të konsideroheshin normale.

Në libra akademikë vlerësohen “të përdala” dhe fajtore për dhunimin e tyre, sepse provokojnë.

Në mjedise të punës nuk trajtohen si të denja për role udhëheqëse kur janë të afta, por preferohen si dekor estetik kur janë të bukura.

Nëse qëllojnë të jenë presidente dhe të kritikohen për diçka, u sugjerohet që “të shkojnë dhe të bëjnë pite!”

Siç na bënë të qartë një grup vajzash dhe grash me fushatën e javës që shkoi, në rrugë përballen me ngacmime seksuale dhe poshtërim të një përmase dhe lloji që shihet pakkund, në mos askund në Evropë.

Kushdo që nuk e sheh ndërlidhjen mes këtyre pengesave në hapësirën publike dhe pabarazisë së përgjithshme me gjasë e ka thellë të përbrendësuar mentalitetin patriarkal.

Javën që shkoi u bë nami pse një artiste mediokre në kërkim të famës doli lakuriq në një tapet të kuq hollivudian me atë “kostumin” pa shije. Por më shumë sesa veten, Bleona me këtë gjest na zhveshi të gjithë neve nga hipokrizia e patriarkalizmit, sepse shpërfaqi atë që burrat për shkak të impulseve natyrore duan të shohin, por që, për shkak të frikës, pasigurisë dhe thirrjes në tradita, përfundojnë duke e shtypur.

Shkrimi u botua te Gazeta Jeta ne Kosove (02.12.2014) http://www.gazetajnk.com/?cid=1%2C1067%2C9473 

Wednesday, November 12, 2014

Sjellja prindërore e Jacobson

Ambasadorja Jacobson foli hapur. Me atë gjuhën e drejtpërdrejtë që është e nevojshme për ta përçuar një mesazh të qartë, por edhe me qasjen e vetme që fatkeqësisht kryen punë te elita jonë politike – atë të prindit autoritar që e disiplinon fëmijën e papërgjegjshëm me qortim.

Meqë gjatë studimeve post-diplomike më ka rënë ta studioj çështjen e zhvillimit psikologjik të njeriut gjatë moshës kritike 0-6 vjet (kohë kur formësohet mes tjerash edhe baza jonë psiko-sociale), duke bërë madje edhe punë praktikë në një kopsht në SHBA, e di se ekzistojnë dy qasje pedagogjike se si fëmijës tentohet t’i mësohet përgjegjësia personale.

Sipas qasjes tradicionale, gjithnjë e më të rrallë në praktikën perëndimore, por të zbatuar gjerësisht në familjet dhe shkollat tona, fëmija trajtohet sikur të ishte një budalla të cilit përgjegjësia i duhet mësuar në mënyrë autoritare, duke e orientuar drejt sjelljeve të duhura dhe duke i bërtitur, apo në raste ekstreme edhe duke e rrahur, kur gabon.

Problemi me këtë qasje është se njeriu bëhet i varur ndaj figurës së jashtme të autoritetit për kontrollin ndaj sjelljeve të tija. Në mungesë të kësaj figure, ai/ajo pret që dikush t’i thotë se çfarë të bëjë dhe e kupton se e ka tepruar vetëm po erdhi dikush që ta qortojë dhe t’i bërtasë.

Në anën tjetër, qasja bashkëkohore pedagogjike është ajo ku fëmijëve u jepen udhëzime por u lejohet që të gabojnë, sepse mësojnë nga pasojat e gabimeve të tyre.

Për shembull, në kopshtin ku unë bëja praktikë, edukatoret nuk ua lanin fëmijëve enët pas shujtës dhe as nuk ngulmonin që fëmijët vetë ta kryenin këtë detyre. Ua linin pjatën qëllimisht të përlyer në tavolinë, në mënyrë që ata ta gjenin në gjendje të tillë ditën e nesërme. Nuk ua shërbenin ushqimin, derisa kjo punë të kryhej.

Kjo qasje prodhon njerëz me mekanizma të brendëm kontrolli. Këta nuk kanë nevojë që dikush t’u thotë se cili është kursi i përgjegjshëm i veprimit. E dinë instinktivisht se gabimet sjellin pasoja.

Përvojat e arsimimit autoritar në familje dhe shkollë, por edhe të jetesës në regjime autoritare politike, kanë lënë pasoja të thella në shoqërinë tonë. Kjo është edhe një prej arsyeve përse ne jemi kaq të papërgjegjshëm dhe abuzues në raport me institucionet tona shtetërore të epokës demokratike.

Shteti nuk ka aq autoritet dhe forcë për të na detyruar që t’i kryejmë detyrimet tona ndaj shoqërisë – të paguajmë taksa, të mos ndërtojmë pa leje, etj. Ndërkohë ne nuk i kemi përbrëndësuar këto përgjegjësi si detyrime, sepse familja, shkolla dhe shteti na kanë mësuar që disiplinën ta presim prej jashtë.

Nga ky problem i mungesës së mekanizmave të brendshme të përgjegjësisë vuan edhe elita jonë politike. Ngërçi është simptomë e tij.

Që disa muaj dihej se LVAN-i nuk kishte zgjidhje tjetër përveçse të tërhiqej nga kërkesa për postin e kryeparlamentarit, sepse ky ishte vendimi i Gjykatës Kushtetuese. Por u desh që të dilte një autoritet i jashtëm i fortë si Jacobson për ta dërguar një selam të ashpër që kjo punë të kryhej. “Mos e prek! Kaka!”, bërtiti nana amerikane dhe LVAN-i menjëherë i hoqi gishtat nga priza.

Tani e shohim PDK-në duke i futur gishtat mu te kjo prizë, duke refuzuar ta thërrasë seancën themeluese të Kuvendit, e cila do i jepte procesit kufij të qartë kohor dhe do e detyronte arritjen e ndonjë marrëveshjeje ose, në mungesë të saj, shpalljen e zgjedhjeve të reja.

A duhet gjithsesi ta çojmë punën deri te qortimi i radhës?

Ambasadat perëndimore luajtën rol korrekt gjatë muajve të fundit. Me gjasë e kanë parë se sjelljet e tyre të së kaluarës kanë krijuar varësi patologjike duke i dëmtuar mekanizmat tona të përgjegjësisë. Prandaj edhe nuk u përzien aktivisht, por u mjaftuan me caktimin e ca kornizave që janë jo vetëm në interesin e tyre, por edhe tonin, sidomos vazhdimi i dialogut me Serbinë.

Na i hoqën rrotat e vogla dhe ndihmëse-anësore nga biçikleta për të parë se çfarë po ndodh, por ne morëm hyxhym për t’u marrë me çiklizëm malor.

Ndoshta edhe do të bënin mirë sikur të na lejonin që të rrëzoheshim nga biçikleta dhe të mësonim diçka prej kësaj pune. Siç thoshte i madhi Niçe: “Çfarëdo që nuk të vret, të bën më të fortë”.

Por ka edhe rrëzime që të lënë me pasoja të pakthyeshme. Me sfidat që po na presin nuk e kemi fort luksin e eksperimenteve. Me fjalë të tjera: “Nuk bën me e dhi!” Prandaj ndërhyrjet si këto të Jacobsonit janë po aq të mirëseardhura sa janë edhe tragjike.

Botuar te Gazeta Jeta ne Kosove (10 Nentor 2014) http://gazetajnk.com/?cid=1%2C1067%2C9386 

Friday, October 03, 2014

Përtej kompleksit të inferioritetit dhe krenarisë idiote

Te romani i mrekullueshëm“Libri i zi”, shkrimtari më i madh turk i ditëve të sotme, Orhan Pamuk, flet për një artist të zotin nga Stambolli, një prodhues manekinësh (kukullash në forma njerëzore si ato që i shohim në dyqane rrobash), të cilit regjimi i sulltan Abdylhamidit ia kishte ndaluar ekspozimin publik të punëve. 
Arsyeja? Feja islame nuk lejonte që figurat njerëzore të imitoheshin me kaq saktësi.  
Me ardhjen e regjimit pro-perëndimor dhe modernizues të Ataturkut, prodhuesi i manekinëve shpreson se më në fund mund t’i nxjerrë punët e tija nga bodrumi. 
Shpresat i varë te dyqanet e shumta që ndërkohë kishin mbirë në Stamboll për të shitur veshmbathje perëndimore. Këto kishin hyrë në modë, sepse shehërlinjtë ndjenin nevojë për t’u dukur sa më evropianë.
Artisti megjithatë zhgënjehet shumë shpejt. Dyqanet nuk ia blejnë manekinët për shkak se ai duke qenë një studiues akademik i fytyrave dhe gjesteve të popullit të tij, kishte prodhuar figura që dukeshin“tepër turke”! 
Dyqanxhinjtë e Stambollit preferonin të importonin manekinë me fytyra evropiane. 
Ata kishin frikë se njerëzit nuk do t’i blinin rrobat perëndimore nga dyqanet e tyre nëse manekinët do t’ua përkujtonin pamjen e tyre të vërtetë fizike, atë orientale!  
Fati ironik i prodhuesit të manekinëve është alegoria më mbresëlënëse që e kam lexuar ndonjëherë për kompleksin e thellë të inferioritetit që ka mbizotëruar për më shumë se një shekull jo vetëm në Turqi, por edhe në pjesë të tjera të botës islame, e më vonë edhe në lindjen post-komuniste, ndaj një civilizimi perëndimor që ndodhej në zenitin e zhvillimit ekonomik, politik, teknologjik dhe kulturor. 
Ky kompleks inferioriteti shpesh ka arritur deri aty sa i ka shtyrë lindorët që të kërkojnë“arratisje”prej tipareve karakterizuese të identitetit të tyre, madje edhe të pamjes fizike (si manekinët e Pamukut), sepse ato përjetoheshin si pjesë e një tërësie kulturore që është në thelb inferiore dhe e pamjaftueshme në krahasim me atë perëndimore.
Në rrethet e intelektualëve të majtë ky lloj kompleksi interpretohet kryesisht si simptomë e hegjemonisë perëndimore, apo si zgjatim i dominimit ekonomik dhe politik të perëndimit në rrafshin kulturor. 
Siç argumenton për shembull Eduard Said te“Orientalizmi”, problemi me popujt e lindjes është se për shkak se janë të nënshtruar politikisht dhe ekonomikisht, përfundojnë duke e vlerësuar veten kulturalisht me parametrat e përcaktuara nga perëndimi (pra si inferiorë, si “Tjetri”). 
Kësisoj, ata veprojnë nën trysninë e “vështrimit post-kolonial”, ku i nënshtruari vazhdimisht ndjen se duhet ta fitojë respektin e nënshtruesit duke u bërë si ai, ashtu siç fëmijët ndjejnë nevojë për t’i impresionuar prindërit duke bërë gjëra që i kënaqin ata.
Por fakti të cilin e majta anti-kolonialiste shpesh e injoron është se kompleksi i inferioritetit nuk prodhon vetëm vetëmohim dhe dëshirë për “arratisje prej vetvetes”. 
Ai di ta arrijë edhe efektin e kundërt kur i nënshtruari me vetëbesim të dobët preket në sedër dhe përfundon duke e mbrojtur atë që nënshtruesi ia përçmon.
Ndjenja e krenarisë e shtyn atë që t’i mbrojë në kallëp, madje edhe t’i glorifikojë, vlerat që nënshtruesi ia konsideron si inferiore, madje edhe ato më primitivet (si psh. shtypjen e grave, ksenofobinë), thjesht sepse janë tradita të tijat dhe si të tilla e fitojnë statusin e vlerave “të natyrshme”.
Ky lloj i krenarisë anti-kolonialiste shpesh bëhet pengesë e progresit shoqëror. 
Janë të shumta rastet në histori kur popujt e kolonizuar kanë refuzuar të përqafojnë vlera përparimtare, për shkak se i kanë përjetuar si asimiluese dhe poshtëruese, e për rrjedhojë janë ngujuar edhe më thellë brenda një identiteti arkaik që konsiderohej si më i pastër dhe burimor.
Një varg komentuesish të shtypit perëndimor vlerësojnë se pikërisht kjo ndjenjë e krenarisë së lënduar sot po i ushqen reaksionet e shumta dhe regresive kundër përhapjes së vlerave liberale perëndimore në botë, që nga nacionalizmi megaloman i Rusisë autokratike të Putinit, e deri te fashizmi islamik në Lindjen e Mesme. 
Edhe në botën e ndërlikuar shqiptare – të prapambetur në shumë aspekte të zhvillimit në raport me perëndimin, sot e shohim gjithandej shpërfaqjen e simptomave të një kompleksi të thellë të inferioritetit.
Ky kompleks manifestohet diku me dëshirën histerike për arratisje prej vetvetes, e diku edhe me krenari inatçore. 
Arratisjen e shohim, për shembull, te fenomeni masiv i emërtimit të fëmijëve në Shqipëri me emra të çuditshëm dhe të pakuptimtë (Klei?) vetëm pse tingëllojnë perëndimorë, apo në përpjekjet e shtresave të ndryshme shoqërore për t’i minimizuar lidhjet historike të shqiptarëve me islamin dhe lindjen dhe për t’i potencuar më fort ato me krishterimin dhe perëndimin.
Në anën tjetër, shpërthimet e krenarisë në mbrojtje të traditave arkaike i shohim sidomos në Kosovë dhe Maqedoni, ku pasojat e kolonializmit sllavo-ortodoks i kanë bërë shqiptarët më të ndjeshëm ndaj traditave. 
Shohim se sot shumëkush po i përjeton trendet normale dhe modernizuese shoqërore, të cilat perëndimi tashmë i ka mishëruar, sepse i ka kaluar më herët – si për shembull lirinë e grave, tolerancën ndaj “të ndryshmes”, liritë individuale si ato seksuale, etj –si gjëra që perëndimi i gjithëfuqishëm po na i imponon si pjesë e një agjende imperialiste dhe jo për shkak se ato përfaqësojnë vlera superiore përballë disa praktikave tona të sotme primitive.
A mund ta gjejnë shoqëritë shqiptare, në ngarendjen legjitime drejt Evropës, forcën për të mos qenë as të kompleksuara deri në vetëmohim, as krenare me trajtat primitive të tyre? 
Apo ndoshta e kemi egon dhe vetëbesimin akoma shumë të brishtë për t’u përballur me veten, prandaj edhe përfundojmë duke reaguar si histerikë në raport me perëndimin?  
Shumica prej nesh sot po kërkojmë ngushëllime dhe zgjidhje për hallet tona prej politikanëve, ekonomistëve, hoxhallarëve, opinionistëve, etj. Por mbase sot më së shumti do të na kryenin punë ca seanca kolektive terapie te psikologu.
Kemi nevojë urgjente për ta zgjidhur këtë ndjenjën e thellë të parehatisë me veten, për të arritur eventualisht te ai që është synimi përfundimtar i një procesi terapeutik dhe që është parakusht për një jetë produktive – ta pranosh dhe ta duash vetveten ashtu siç je!
(Botuar te Gazeta Jeta ne Kosove, 3 Tetor 2014) 
http://www.gazetajnk.com/?cid=1,1067,9183

Sunday, September 14, 2014

Luftë e interesave që nëpërkëmb sovranin

Punë e vështirë që në këtë krizë politike të shkruhet ndonjë risi përtej mjegullës dhe propagandës që po shërbehet tashmë tre muaj. Veçanërisht është e vështirë që të parashikohet rrjedha e mëtutjeshme e ngjarjeve.
E vetmja gjë që sot për sot mund të thuhet me siguri më të madhe në rrafshin e parashikimeve është se, në çfarëdo skenari që i përjashton zgjedhjet e reja, pra edhe në skenarin tashmë maksimalisht optimist për PDK-në – imponimin e një koalicioni të gjerë nga të huajt – Hashim Thaçi duket ta ketë të pamundur të mbetet kryeministër. 
Por derisa loja e shahut vazhdon, mbase vlen të debatohet për argumentet morale të cilat palët e përfshira në këtë betejë politike po i përdorin për t’i arsyetuar pozicionet e tyre këmbëngulëse, e të cilat po e sfidojnë rendin institucional dhe mënyrën se si sistemi ynë politik e përkthen vullnetin e sovranit në mandat qeverisës. 
Shohim se si të dyja palët – me motivin e qartë dhe legjitim të marrjes së pushtetit po e arsyetojnë veten duke thënë se çdo gjë po e bëjnë “për hir të interesave madhore të vendit”. 
Madje shpesh beteja po paketohet në terma epikë dhe shpëtimtarë që ta kujtojnë hipokrizinë e derrave te Ferma e Kafshëve e Oruellit.   
Interesat e vendit që vendosen me së larti në hierarkinë e përgjithshme të interesave, për hir të të cilave po shkelen interesat dhe parimet e tjera që vlerësohen si më pak të vlefshme, qëllojnë të jenë pikërisht ato që përputhen me interesat e ngushta të palëve të përfshira në fushëbetejë. 
Në njërën anë ndodhet kryeministri në detyrë Thaçi, i cili ka tre muaj që insiston se është fitues i zgjedhjeve – si lider, parti dhe koalicion dhe thotë se pamundësimi i pjesëmarrjes së PDK-së në qeveri do të përbënte përmbysje të vullnetit të sovranit. 
Duke e prezantuar vetën si timonier të këtij vullneti, përkundër mospasjes së numrave për të formuar qeveri, Thaçi po i përdorë të gjitha manovrat e mundshme politike (të ligjshme dhe të paligjshme) për ta sabotuar palën tjetër, duke e çuar kështu vendin në një ngërç të paparë që nga zgjedhjet e vitit 2001.
Krejt kjo për shkak se mbrojtja e vullnetit të sovranit, ashtu siç atë e interpreton Thaçi, prezantohet si interesi më madhor i vendit. 
Në anën tjetër është blloku LVAN që i ka numrat e deputetëve për t’i krijuar institucionet dhe thotë se numrat janë ata që janë përkthimi i vërtetë i vullnetit të sovranit. 
Përkundër faktit se këta numra janë bërë bashkë për të qeverisur mbi premisa të tjera prej atyre që e kanë marrë votën, arsyetimi është se asgjë nuk është më e rëndësishme se interesi madhor që vlerësohet të jetë largimi me çdo kusht i Thaçit dhe PDK-së nga pushteti.   
Nëse i lëmë mënjanë dimensionet tjera të këtij diskutimi dhe debatin moral e zhvendosim vetëm në nivelin elementar të respektimit të sistemit demokratik, atëherë pyetja kryesore është pa dyshim kjo: interpretimi i cilës palë e reflekton më drejt vullnetin e sovranit?
Mendoj se përgjigjja nuk është aq e thjeshtë sa palët pretendojnë dhe se në të dyja rastet nuk respektohet mjaftueshëm vullneti i sovranit, edhe pse teknikisht LVAN-i është në përparësi.
Është e qartë që sovrani me 8 qershor ia ka deleguar të drejtën për të vendosur deputetëve dhe se këta me vullnetin e tyre të lirë kanë të drejtë ligjore të bëjnë çfarëdo që u lejohet brenda kornizave të kushtetutës. Për këtë arsye vështirë të kuptohet mohimi i së drejtës së LVAN-it për t’i krijuar institucionet, nëse Thaçi si mandatar i parë nuk arrin të bëjë qeveri. 
Çfarëdo pakënaqësie që votuesit e partive të LVAN-it mund ta kenë me mënyrën se si përfaqësuesit e tyre e kanë përkthyer votën në krijimin e institucioneve do të mund ta adresonin përmes strukturave partiake, rrëzimit të qeverisë, apo ndëshkimit në zgjedhjet e ardhshme. 
Por në anën tjetër argumenti i LVAN-it se nisma e tyre e reflekton qartë vullnetin e sovranit, çalon seriozisht jo vetëm për shkak se koalicioni nuk është legjitimuar me votë kështu siç është sot, por sidomos për shkak të një pike kyçe të formulës së brendshme të koalicionit që ka të bëjë me postin e kryeministrit.
Edhe pse formalisht jemi një demokraci parlamentare, boshtin e fuqisë e kemi krejtësisht të përqendruar në ekzekutiv. Veç kësaj, nuk duhet mohuar fakti se në kulturën tonë delegimi i përgjegjësisë në realitet më shumë bëhet drejt liderëve për pozitat kyçe sesa drejt deputetëve për ulëse parlamenti (të mësuar tradicionalisht me modelin e bajraktarëve, do të na shkonte për shtati më shumë një sistem presidencial, por ky është debat tjetër). 
Pra sistemin e kemi formalisht parlamentar, por mentalitetin e delegimit të përgjegjësisë e kemi realisht liderist dhe fuqinë të centralizuar në qeveri.  
Prandaj nëse na qenka e mundur që duke u thirrur në numrat e fituar në Kuvend, të argumentojmë se vullneti i sovranit është që të largohet Thaçi me çdo kusht nga institucioni më i fuqishëm që është qeveria, atëherë si mund të argumentohet se na qenkësh respektim i vullnetit të sovranit dhënia e postit më të fuqishëm në vend Haradinajt? Mbi bazën e numrave të fituar? Fuqia e tij e votave është vetëm rreth 9 për qind.
Problemi të cilin e krijon kjo situatë është se në cilindo rast–qoftë me bllokimin e mundësisë që LVAN-i të bëjë qeveri, qoftë me formimin e kësaj qeverie me formulën e propozuar po zhvlerësohet pothuajse krejtësisht vlera e votës si mjet suprem i demokracisë. 
Natyrisht, krejt kjo po ndodh për hir të “interesave më të larta”. Dhe krejt kjo në një kohë këto interesa më të larta do të mund të arriheshin edhe duke iu përafruar më shumë vullnetit të sovranit. Kjo do të mund të ndodhte, për shembull, duke e pasur për mandatar të LVAN-it Isa Mustafën, përfaqësuesin e të paktën çerekut të votuesve, apo duke e arritur ndonjë kompromis tjetër.  
Mund të diskutojmë dhe të mos pajtohemi si shoqëri për atë se cili interes është më madhor se tjetri. Por ama është e vështirë të mohohet se kjo luftë e pastër interesash po i përdhos disa vlera elementare të demokracisë që mund të kenë pasoja serioze në procesin jetik të forcimit të logjikës institucionale në shoqëri.
(Botuar te Gazeta Jeta ne Kosove, 12 Shtator 2014, http://gazetajnk.com/?cid=1%2C1067%2C9000) 

Sunday, August 31, 2014

Fundamentalizmi si kancer dhe kokëdhimbje

Besoj e keni dëgjuar atë barsoletën për ata dy miqtë që debatojnë për një çështje përballë një miku të tretë që e merr rolin e gjykatësit. “Ti ke të drejtë...”, i drejtohet gjykatësi mikut të parë pasi ky i shpalos argumentet e tija. “Edhe ti ke të drejtë”, i thotë të dytit pasi ky përfundon fjalën e tij. 
“Si mund të kenë të dytë të drejtë kur në fakt po thonë gjëra të kundërta?”, reagon miku i katërt ndaj gjykimit relativizues të gjykatësit. “Edhe ti ke të drejtë”, përgjigjet gjykatësi.
Ndokujt edhe mund t’i duket se po e marr rolin e gjykatësit relativizues të barsoletës me këtë kontribut modest në debatin publik që nisi pas arrestimit të kosovarëve të dyshuar për lidhje me organizata terroriste në Siri dhe Irak.
Kjo sepse, në qarqet laike të shoqërisë sonë – pra, në mesin e atyre që besojnë se doktrinat fetare nuk duhet të jenë bazë e rendit shoqëror-politik – debati rreth fundamentalizmit islamik ka kohë që po trajtohet në formë binare dhe reduksioniste, duke i ndarë kështu laikët (për hesap timin pa arsye) në dy kampe kryesore. 
Dilema kryesore nuk është nëse fundamentalizmi islamik është fenomen regresiv ose jo – për natyrën e tij të tillë besoj se pajtohen të gjithë ata që vërtetë ndihen si liberalë, socialistë, nacionalistë, etj. Por ekziston një mospajtim rreth asaj se sa shqetësues është problemi, apo edhe rreth mënyrës si duhet zgjidhur. 
Në njërën anë të kampit laik është një grup – le t’i quajmë të shqetësuarit – që mendojnë se fundamentalizmi islamik përbën kërcënim urgjent që duhet adresuar menjëherë, duke përndjekur dhe ndëshkuar nxitësit e tij. Shprehur në terma mjekësor, ky grup e trajton problemin sikur ai të ishte një kancer malinj dhe rekomandon ndërhyrje kirurgjike. 
Më të zëshmit në mesin e të shqetësuarve janë një grup opinionistësh dhe aktivistësh të shoqërisë civile, kryesisht me prirje liberale ose nacionaliste, por edhe pjesëtarë të grupeve të tjera pakicë (psh. ateistët) që ndihen të kërcënuar nga fryma përjashtuese e fundamentalizmit islamik. 
Por në kampin laik është një grup tjetër, le t’i quajmë skeptikët, i përbërë kryesisht nga qarqe marksiste dhe ato të së majtës nacionaliste, të cilët e trajtojnë problemin si margjinal dhe simptomatik. Këta e shohin fundamentalizmin islamik më shumë si një kokëdhimbje, pra si simptomë beninje, shkaqet e së cilës – varfëria, kapitalizmi, imperializmi, etj – do të duhej të ishin fokusi ynë parësor. 
Skeptikët madje argumentojnë se debatit mbi ekstremizmin fetar po i japin flakë pikërisht elitat politike për të krijuar përçarje në opinion dhe për ta larguar vëmendjen nga plaçkitja e pasurive publike. Ky lloj pozicioni u artikulua më së qarti, për shembull, në reagimin zyrtar të Lëvizjes Vetëvendosje ndaj arrestimeve, apo edhe nga përfshirja në debat e Fatos Lubonjës.
Personalisht nuk kuptoj se përse debati për rreziqet e fundamentalizmit islamik duhet gjithmonë të përfundojë me një nga ato dikotomitë e panevojshme të intelektualëve të majtë që kanë fetish për teorizime të tepërta, të tipit: “Problem më i madh se islami radikal është kapja e shtetit nga krimi i organizuar.”   
Nëse e kemi për synim krijimin e një shteti të drejtë, të bazuar në parimet e humanizmit dhe modernitetit, përse na qenkësh kaq e vështirë për kritikën e majtë që të thotë se që të dyja - edhe radikalizmi fetar, edhe krimi i organizuar – bien ndesh me këtë synim, apo se mund dhe duhet të luftohen paralelisht? 
Në fakt, gjykatësi i barsoletës në këtë rast mund t’u thoshte të shqetësuarve dhe skeptikëve, pa qenë fare relativizues, se të dyja grupet kanë të drejtë, meqë po thonë pjesëza plotësuese të një të vërtete më të gjërë, dhe jo argumente të kundërta.  
Kjo sepse pas zhvillimeve të fundit, përfshi këtu ngarendjen e shumë shqiptarëve për t’iu bashkuar forcave të errëta mesjetare në lindjen e mesme, dhe kryerjen prej tyre të krimeve makabre ndaj civilëve, është e vështirë të thuhet se fundamentalizmi islamik është problem që mund të injorohet. 
Fanatikët si çifti i Lavdrim Muhaxherit janë pa dyshim një pakicë e vogël dhe natyra sekulare e shtetit të Kosovës nuk rrezikohet dot prej tyre. Por kush mund ta përjashtojë me bindje të plotë mundësinë që ndonjë trushpërlarë i dëshpëruar ta kryejë ndonjë sulm vetëvrasës në Kosovë? 
Kush mund të mohojë se kthimi i fashizmit islamik në “ideologjinë e të varfërve” – një rrezik real të cilin e parasheh edhe vetë Lubonja – nuk rrezikon t’i dëmtojë sidomos të varfërit, duke i kthyer në luftëtarë betejash absurde metafizike dhe kulturore, në një kohë kur ata para së gjithash kanë nevojë për mundësi dhe aftësi për t’u integruar në jetën ekonomike të vendit? 
Duke e mohuar fundamentalizmin islamik si problem aktual që meriton vëmendje, e majta jonë po e bën të njëjtin gabim që e majta e ka bërë në vende të tjera përgjatë historisë. Siç sqaroi Blerim Latifi në shkrimin e tij mbi këtë temë, janë të shumta rastet kur ajo ka treguar simpati apo ka heshtur përballë ideologjive tiranike, zakonisht për shkak se ka pasur armiq të përbashkët me to (psh. me imperializmin amerikan). 
Megjithatë, duhet pranuar se në parim qëndron ajo pjesë e kritikës së majtë që e sheh fundamentalizmin si produkt të anomalive të rendit të sotëm shoqëror. Ky fakt shpesh po injorohet nga një pjesë e të shqetësuarve që preferojnë ta shohin problemin si krejtësisht “të importuar”, apo si produkt të ca mollave të këqija në mesin e hoxhallarëve.  
Por raporti shkak-pasojë nuk është i tillë siç e përfytyron e majta në kritikën e saj skematike, ku liberalizmi dhe krimi i organizuar trajtohen pak a shumë sikur të ishin e njëjta gjë, dhe ku fundamentalizmi islamik trajtohet më pak si kërcënim real e më shumë si një gogol në funksion të pushtetit.
Kërcënimi i fundamentalizmit megjithatë është serioz, ndërsa ushqyesi kryesor i tij është abuzimi sistematik i elitës së sotme ekonomike-politike me shtetin e së drejtës për synime të pasurimit dhe fuqizimit, i cili për rrjedhojë e ka thelluar tej mase pabarazinë e mundësive. 
Në vend se të shërbente si bosht moral dhe legjitimues i rendit liberal-demokratik, sistemi ynë impotent i drejtësisë po i shtyn të pafuqishmit dhe të përjashtuarit prej kësaj shoqërie në kërkim të ideologjive alternative, qofshin ato edhe më regresivet, që ua artikulojnë nevojën e papërmbushur për drejtësi dhe kohezion shoqëror. 
Për shkak të kontekstit tonë shoqëror, këtë alternativë reaksionare ndaj rendit liberal po e ofron islami politik. Në vende të tjera atë e ofron fundamentalizmi i krishterë, apo e djathta dhe e majta ekstreme. Në thelb nuk ka fort dallim mes shpërthimit të islamit radikal në Kosovë dhe, ta zëmë, Agimit të Artë në Greqi. Të dyja janë reaksione të shfrenuara ndaj të njëjtit lloj shqetësimi.
Natyrisht, reaksioni buron edhe nga dinamika të tjera si transicioni i thellë i vlerave, teksa kodet paramoderne morale të shoqërisë sonë po fërkohen me koncepte perëndimore ku individi, madje edhe femra, është entitet i pavarur. Por fitili kryesor që e ndez flakën është indinjata e të përjashtuarve. 
Në fund të fundit, të shqetësuarit kanë të drejtë kur e trajtojnë fundamentalizmin si kancer, sepse kërcënimi në një shoqëri të brishtë si kjo e jona është i madh. 
Por vlen edhe metafora e një kokëdhimbje të shkaktuar nga dehidratimi, që kërkon prej kësaj shoqërie të pijë ujë nga lumi i drejtësisë. 
Zjarri i çfarëdo lloj fundamentalizmi do të mund të shuhet në mënyrë më të qëndrueshme vetëm nëse elitat politike ua rikthejnë të varfërve dhe të përjashtuarve besimin se në këtë vend mund të gjejnë mundësi dhe drejtësi.
Botuar te Gazeta Jeta në Kosovë me 29 Gusht. http://gazetajnk.com/?cid=1%2C1067%2C8900