Saturday, June 07, 2014

Mes imazhit dhe përmbajtjes

Tani që na ndajnë pak orë prej fundit të karnavalit zgjedhor, trendi në mesin e analistëve të shtypit dhe atyre të kafeneve është vënia e basteve dhe parashikimi i saktë i rezultatit. Kështu secilit i jepet rasti të demonstrojë shkathtësinë për analiza politike, shpeshherë duke projektuar dëshira si interpretime objektive. 

Por në mungesë të sondazheve të besueshme dhe të bëra publike nga organizata me emër, parashikim më të saktë se çka do të ndodhë me 8 qershor mund të japë vetëm Sylë Tahirsylaj për motin. Përndryshe jemi në territor të Burdushit.

Ajo që mbase mund ta bëjmë me siguri më të plotë, tani që perdet e shfaqjes teatrale po bien, është një rekapitullim dhe interpretim i fushatës dhe i strategjive që partitë ndoqën për ta rritur numrin e kokrrave. 
Përmes fushatës mbase më profesionale në aspektin e komunikimit publik, pamë se PDK-ja ndërmori një operacion masiv për të ikur prej lëkurës së saj dhe për t’u mbështjellë me ambalazhin e misionit të ri, duke e krijuar përshtypjen se bëhet fjalë për një parti të re. Të njëjtën strategji e përdori PS-ja në Shqipëri kur bëri rebranding si Rilindje. 
PDK-ja i përsëriti pafundësisht në çdo paraqitje idetë për fondin e punësimit prej 1.5 miliardë eurosh dhe atë numrin absurd të 200,000 vendeve të reja të punës. Kjo bëri që ato të mbaheshin në mend, gjë që tregon për një strategji efektive të komunikimit. 
Fushata e PDK-së ishte e natyrës presidenciale. Ishim dëshmitar të një spektakli të kultit të personalitetit të Hashim Thaçit, tashmë të kthyer në një supermen shpëtimtar i cili diku në oborr e mban një fabrikë për prodhimin e parave. 
Kësaj here e pamë për herë të parë edhe një anë të tijën personale - si tregues batutash, blerës çokollatash dhe bashkëbisedues nëpër çajtore. Pa marrë parasysh se sa nga kjo ishte thjesht PR dhe sa shpërfaqje e një karizme të natyrshme personale, filmi që pamë ishte i nivelit hollivudian. Duke e zgjedhur këtë lloj fushate, Thaçi i ktheu këto zgjedhje në një referendum personal pro ose kundër tij. 
Fushata u përqendrua te Thaçi edhe për shkak se ai mbetet aseti më i madh i PDK-së në opinion publik. Të qenët për pesëmbëdhjetë vite pjesë e skenës politike, gjashtë prej të cilave si kryeministër, pa dyshim se ia ka konsumuar edhe atij figurën. Por ndërkohë Thaçi ka fituar diçka që liderët e tjerë nuk e kanë - imazhin e burrështetasit dhe të figurës historike të cilën ky popull i etur për figura “baballarësh” me kohë mësohet ta shohë si prijës të natyrshëm, ashtu si dikur Rugovën. 
Largimi i Limajt dhe Krasniqit u synua të kompensohej në terren me aderime taktike të personave që i kanë votuesit e tyre personal (Ramiz Kelmendi, Muharrem Shabani, etj) si dhe me koalicione me parti të vogla me elektorat besnik (PD, PSHDK, LB). Mbetet të shihet nëse kjo strategji do të funksionojë dhe nëse përfshirja e aleatëve në lista do të ketë kundërefekt duke shkaktuar pakënaqësi tek strukturat partiake.   
LDK-ja zhgënjeu sërish me një fushatë të zbehtë dhe larg nivelit që kërkohej prej një partie që pretendon përmbysje në primat. Tregues i mungesës së profesionalizmit ishte ndryshimi i tre sloganeve brenda dy javëve – nga “Kthesa”, në “Vetëm ne mundemi”, në “Vetëm ne mundemi: së bashku”. Pastaj pamë tubime, tubime, tubime dhe fjalime pa ndonjë mesazh përmbledhës i cili do na e tregonte arsyen përse LDK-ja përfaqësonte ndryshim. Mesazhi në nëntekst dukej se ishte: “Hajt se tash na ka ardhë rendi neve!”    
Ka diçka në ritualin e tubimeve të LDK-së që edhe fjalën monotoni e bën të tingëllojë si kompliment. 
Skena standarde është ajo e gardës së vjetër (dhe të vetme) të partisë që rri ulur dhe duartroket në radhë të parë, me seriozitetin solemn të një aristokracie të indinjuar me faktin se i duhet të dalë në fushatë, sepse pushteti i takon në bazë të ligjeve të natyrës.
LDK-ja nuk i hapi dyert për brezin e ri dhe nuk bëri koalicione taktike për ta siguruar vendin e parë. Se çka mendoi se do të fitonte duke mos bërë koalicion parazgjedhor me AKR-në, por duke negociuar me të gjatë fushatës për koalicion paszgjedhor, ky mbetet një mister i pashpjegueshëm.    
Fushata e Vetëvendosjes në anën tjetër u duk përgjithësisht solide. VV-ja asnjëherë nuk ka pasur problem me komunikimin publik sepse ka qëndrime dhe pikëpamje ideologjikisht koherente, si dhe brigadën më të madhe të individëve të shkathët për t’i transmetuar ato me elokuencë nëpër tubime dhe debate. Votuesi nuk e ka problem të kuptojë se cilat janë qëndrimet e VV-së, tjetër është nëse pajtohet me to ose jo.  
Fushata e VV-së u mundua t’i adresonte dy problemet kyçe të imazhit të saj: agresivitetin që ia fuste njerëzve frikën në palcë, si dhe imazhin e Kurtit si njeri i drejtë dhe i aftë, por të cilit i mungon ai serioziteti dhe solemniteti të cilin kosovarët e kërkojnë prej një lideri – maturia, pozitiviteti, veshja serioze, etj. 
Problemi i parë u adresua përmes mesazheve pozitive dhe shpresëdhënëse (fushata negative u kufizua në billboard-a dhe në media sociale). Problemi i dytë u adresua duke e kthyer Kurtin në një politikan standard që viziton biznese dhe buzëqesh. Freskia më e madhe e fushatës ishte ky Albin që nuk e rrezatonte më atë vrerin dhe impulsin hakmarrës të revolucionarit, por pjekurinë dhe maturinë e denjë për lider shteti.
Në javën e fundit u formësua dhe u përsërit vazhdimisht edhe mesazhi taktik/politik ku VV-ja portretizohej si alternativa e vetme përmbajtjesore e pushtetit të tanishëm – “PDK-ja është problemi, por LDK nuk është zgjidhja”. VV-ja reflektoi nga zgjedhjet lokale dhe u hap për figura të reja. U vërsul taktikisht për vota kryesisht në qytete si Prizreni dhe Gjakova, ku me gjasë edhe do të shënojë rritje.
Fushatat e AAK-së dhe të AKR-së ishin më të zbehta, por relativisht efektive për aq sa këto parti synojnë të arrijnë dhe për aq sa ato patën hapësirë për t’u imponuar në debat. AAK-ja u tregua e matur, e përqendruar në programin e saj ekonomik dhe nuk hapi fronte të ashpra konfrontimi. Ajo më shumë dukej e fokusuar në mobilizimin e votuesve të saj tradicional dhe në pritjen e ditës pas zgjedhjeve, kur Ramush Haradinaj ka gjasa të bëhet faktor vendimtar për formimin e qeverisë. 
AKR-ja në anën tjetër e përforcoi imazhin e saj si skuadër e teknokratëve liberal të cilët politikën e trajtojnë me mendësinë dhe efektivitetin e sektorit privat. Se përse zgjodhi të mos hyjë në koalicion parazgjedhor, por ta rrezikojë pragun, edhe ky mbetet një mister i madh.
Ndryshe kësaj here u paraqit edhe Partia e Fortë, kjo alter ego e sinqertë e partive simotra. Ironia dhe thumbimet e saja kësaj here nuk u fokusuan te fortësia dhe te pompoziteti i premtimeve, por u ndoq trendi i modestisë dhe i afrisë me qytetarin e rëndomtë. Dekonstruksioni që PF i bën skenës politike mbeti dush freskie, sado që irritoi partitë dhe militantët duke ua uzurpuar një pjesë të hapësirës promovuese.    
Aktivizmi subversiv i Partisë së Fortë në fakt synon ta bëjë atë që edhe votuesit do të duhej ta bënin me 8 qershor - ta ndajnë imazhin e fabrikuar prej përmbajtjes. Por ky mbetet një mision i vështirë, jo sepse votuesi është irracional dhe i paaftë për ta bërë këtë gjë, por edhe për shkak se imazhi në fund të fundit nuk është i tëri fabrikim, por tregon diçka edhe për përmbajtjen. Apo siç do të thoshte i mprehti Mark Tuejn: “Ne jemi ata që shtiremi se jemi.”    
Shkrimi u botua te Gazeta Jeta në Kosovë (6 Qershor 2014) 

Monday, May 05, 2014

Kriza e rendit neoliberal

Në skenën politike perëndimore periudha prej rënies së komunizmit e deri në ditët e sotme u karakterizua nga dominimi i rrymave ideologjike të qendrës (të majtë apo të djathtë) që kishin përqasje pragmatike ndaj politikave publike. Bëhet fjalë për njerëz të cilët mund të kishin dallime ideologjike me njëri-tjetrin, por megjithatë e pranonin si të mirëqenë konsensusin neoliberal (modelin e tregut të lirë dhe të hapur + institucionet liberal-demokratike) të cilin pas rënies së komunizmit, Frensis Fukujama, në atë interpretimin e tij të famshëm Hegelian, e pati quajtur si fundi i Historisë.
Në të gjitha partitë e mainstream-it – pra në ato të mëdhatë që kishin gjasa për t’u bërë pjesë e pushtetit – tendenca ishte që fuqia të gravitonte në duart e sojit të reformatorëve të cilët nuk i kishin prioritet betejat e vjetra ideologjike (klasore apo kulturore), por gjetjen e mënyrave praktike se si ekonomitë e tyre mund të bëheshin më konkurruese, në një botë të re ku globalizimi neoliberal kishte shpërthyer me shpejtësi marramendëse. 
Politika publike perëndimore kështu u bë territor i teknokratëve dhe menaxherëve më të mirë të globalizimit dhe gjithnjë e më pak i ideologëve me ide fikse ose refuzuese ndaj rendit liberal. 
Përqafimi i konsensusit neoliberal nga mbarë spektri politik erdhi si rrjedhojë e ndryshimeve në perceptimet e opinionit publik për konsensusin e mëparshëm etatist, ku shteti luante rol të madh në ekonomi. Për të djathtën rol vendimtar në këtë ndryshim luajti kriza ekonomike e viteve 70, ndërsa për të majtën rënia e komunizmit në lindje. 
Kriza dhe stagnimi ekonomik i viteve ‘70 - e para krizë e madhe e pasluftës - kishte bërë që publiku perëndimor, gjithnjë e më individualist në bindje, ta gjente shkakun e problemit te modeli ekonomik etatist dhe mungesa e efikasitetit të shtetit. Ky model e kishte ngritur Evropën e pasluftës nga gërmadha dhe që nga periudha e Depresionit të Madh, nuk sfidohej fort as nga të djathtët kur ishin në pushtet. Por tani shteti filloi të shikohej si frenues i potencialeve të tregut dhe si pengesë për vazhdimin e cikleve të larta të rritjes së periudhës së pasluftës. 
Ky kontekst shpjegon se përse suksesi elektoral i së djathtës perëndimore në vitet ‘80 nuk erdhi nga segmentet e saja nacionaliste dhe kulturalisht konservatore, por nga ata që në plan të parë i vunë idetë liberale ekonomike. Pikërisht mbi këtë sfond u ngrit revolucioni liberal i viteve ‘80 i binomit Regan - Thaçer në botën anglosaksone, i cili e nisi këtë valën tashmë mainstream të uljes së rolit të shtetit përmes derregullimit, privatizimeve dhe uljes së taksave.  
E majta europiane, me imazh tashmë të rrënuar si simbol i shtetit joefikas, e filloi shkëputjen e saj prej etatizmit vetëm gjatë viteve ‘90, pasi rënia e komunizmit dhe hapja e tregjeve botërore e bëri globalizimin neoliberal një proces të pandalshëm. Ishte kjo periudha e ardhjes në fuqi e figurave të qendrës së majtë si Clinton, Blair, Schroeder, Prodi dhe të tjerëve që identifikoheshin me atë që u quajt “rruga e tretë”. Kjo rrugë në vija të trasha nënkuptonte ndjekjen e agjendës sociale të së majtës brenda kornizave të ekonomisë së tregut të lirë.
Pas krizës së fundit ekonomike, të pagëzuar tashmë si Recesioni i Madh, perceptimet e opinionit duket se sërish po përmbysen dhe se legjitimiteti i konsensusit neoliberal po sfidohet seriozisht. Tani dominon përshtypja se ishte liria e tepruar e tregut ajo që e shkaktoi krizën dhe po e bën të ardhmen e ekonomisë botërore të brishtë dhe të pasigurt. Ndërkohë, nga studimet si ato të ekonomistëve si Thomas Piketty, po bëhet gjithnjë e më e dukshme se liberalizimi i dekadave të fundit e ka rritur pabarazinë në përmasa që mund të jenë edhe destabilizuese për demokracinë dhe rendin ekzistues.  
Kriza e konsensusit neoliberal ka filluar të reflektohet edhe në skenën politike evropiane. Kjo e fundit tashmë ka filluar të mos gravitojë më drejt partive të qendrës dhe menaxherëve entuziastë të globalizimit, por drejt rrymave ideologjike me ngjyrime izolacioniste (ekonomike apo kulturore) dhe refuzuese ndaj globalizimit. Siç shkruante para disa muajsh The Economist, viti 2014 pritet të jetë viti i suksesit më të madh elektoral të partive ekstreme evropiane që nga periudha pas Luftës së Dytë Botërore. 
Kjo situatë po i detyron partitë e majta apo të djathta të mainstream-it që të ndjekin dy lloj rrugësh: a) të radikalizohen vetë për të parandaluar rrjedhjen e votave drejt partive ekstreme (siç po bëjnë me raste psh. konservatorët në Angli), apo; b) të bëjnë koalicione me njëra-tjetrën (si psh. koalicioni CDU-SDP në Gjermani, apo ND-PASOK në Greqi) në mënyrë që të mund të qeverisin me një agjendë centriste.
Partitë e qendrës pra mbeten gjithandej në pushtet, por janë nën presion nga të gjitha anët prej izolacionistëve dhe popullistëve të cilët fajin për situatën po ia veshin qoftë njërit apo tjetrit aspekt të globalizimit. Si rrjedhojë atyre u është ngushtuar hapësira dhe kapitali politik për të shtyrë përpara reforma të domosdoshme që kërkojnë konsensus ndërkombëtar, duke përfshirë këtu edhe integrimin edhe më madh të tregjeve dhe institucioneve botërore. 
Problemi konkret për rajonin tonë është se forcimi i ekstremeve në Evropë po i kthen partitë dhe liderët e qendrës së majtë apo të djathtë, të cilët përndryshe janë mbështetës të integrimit të Ballkanit në BE, në të qenët skeptik dhe hezitues ndaj ndërmarrjes së hapave në këtë drejtim. Në shumë shtete politikanët po i frikësohen votës ndëshkuese të të frustruarve ekonomikë. Popullistët manipulues po i bindin këta votues se liberalizimi i tregjeve të punës dhe zgjerimi i deritashëm i BE-së ka gisht në krizën e sotme (gjë që është absolutisht e pavërtetë).
Problemi tjetër dhe i ndërlidhur është se kriza e konsensusit neoliberal po ndodh paralelisht me dobësimin e rolit të SHBA-ve në arenën ndërkombëtare. Ishte hegjemonia e pakontestueshme e SHBA-ve në periudhën post-komuniste ajo që deri vonë shërbente si garantuese jo vetëm e rendit ekonomik liberal, por bashkë me të edhe e rendit politik dhe juridik liberal në marrëdhëniet ndërkombëtare. 
Në rendin e deridjeshëm unipolar të dominuar nga SHBA-të, e drejta ndërkombëtare nuk ishte vetëm produkt ekskluziv i balancës së fuqive mes shteteve, por edhe mekanizëm aktiv për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe promovimin e lirisë dhe demokracisë nëpër botë. Ishte doktrina e “intervenimit liberal” ajo që u përdor për ta legjitimuar intervenimin në Kosovë dhe në vende të tjera ku demokracia dhe liria kërcënoheshin nga tiranët. 
Siç shkruante këto ditë David Brooks në kolumnen e tij në New York Times, ky rend ndërkombëtar progresiv tani po vihet në rrezik nga fuqi të reja jodemokratike si Kina, apo disa të rimëkëmbura si Rusia, të cilat po e përdorin vakuumin e krijuar nga dobësimi i SHBA-ve për t’i ndjekur projektet e tyre hegjemoniste rajonale. 
Paaftësia e vendeve perëndimore për t’u koordinuar mes vete për zgjidhjen e problemeve sistemike të ekonomisë botërore, apo për t’iu kundërvënë shkeljeve flagrante të rendit ndërkombëtar (Ukrainë) dhe të drejtave të njeriut (Siri), dëshmon se kemi hyrë në një epokë të re të brishtësisë dhe paqartësisë, pa timonier dhe garantues të fortë të rendit.   
Rendi liberal dhe unipolar amerikan kishte shumë probleme dhe mangësi të cilat përfundimisht edhe e sollën botën drejt krizës së sotme. Por ata që e quajnë veten progresivë dhe që sot nuk po mund ta fshehin gëzimin me krizën e rendit liberal – dhe të tillë fatkeqësisht ka mjaft edhe në mesin tonë, duhet të kuptojnë se ky rend megjithatë është lule në krahasim me një bote të errët ku njerëz si Putin-i, Asad-i, ose bosët e Partisë Komuniste të Kinës kanë fuqi për të qenë faktorë vendimtarë për fatet e botës. Për këtë fakt do të duhej të ishim shumë të vetëdijshëm sidomos ne kosovarët – përfituesit e drejtpërdrejtë të drejtësisë nën rendin liberal amerikan. 
Shkrimi u botua te Gazeta Jeta në Kosovë me 5 Maj 2014. (http://gazetajnk.com/?cid=1%2C1067%2C8151) 

Thursday, March 13, 2014

Mali që (s’)bëzan

Problemi kryesor i kosovarëve me elitën e sotme politike nuk është mungesa e besimit te synimet e liderëve, ndonëse me kalimin e kohës ky besim ka filluar të zbehet dukshëm. Pjesa më e madhe e qytetarëve vazhdojnë të kenë besim se liderët e tyre të preferuar – njerëzit të cilët në kohërat më të rënda për këtë vend bënë sakrifica – mbeten të prirë nga synime fisnike dhe shtet-ndërtuese.
Problemi kryesor i kosovarëve me elitën e sotme politike nuk është madje as pasurimi i dyshimtë i saj, edhe pse në një kontekst të krizës ekonomike, luksi i tepruar po bëhet gjithnjë e më irritues. Pjesa më e madhe e kosovarëve megjithatë janë të gatshëm që ta mbyllin njërin sy para këtij problemi, duke e arsyetuar me meritat dhe kontributin historik për vendin.   
Problemi kryesor i kosovarëve me politikanët nuk buron as nga ndonjë pritje e tyre e madhe se gjendja në vend mund të përmirësohet shumë shpejt. Kosovarët e kanë dëshmuar tashmë shumë herë se për nga natyra janë hiper-realistë dhe të duruar dhe se në fakt kanë pritje shumë më të ulëta prej politikanëve, se që do të duhej të kishin. 
Se këto çështje nuk janë problemet kryesore në relacionin mes votuesve dhe politikanëve, këtë e dëshmon fakti se elita e sotme politike vazhdon të legjitimohet me votë zgjedhje pas zgjedhjesh dhe me gjasë do të legjitimohet sërish edhe në zgjedhjet e ardhshme.
Ai që në fakt është frustrimi kryesor i kosovarëve me elitën politike dhe i cili ka filluar ta shkundë ekuilibrin në marrëdhënien e derisotme mes tyre, është shkëputja gjithnjë e më me e madhe psikologjike dhe emocionale e elitës prej qytetarit, e cila manifestohet me mungesë të plotë të ndjeshmërisë dhe përfilljes së shqetësimeve të tyre legjitime.  
Ankesa që sot dëgjohet më së shpeshti nuk është vetëm “unë e kam një problem”, por “askush nuk është i gatshëm të dëgjojë për të”. 
Krijimi i distancës emocionale, mospërfillja dhe qasja arrogante ndaj shqetësimeve të njerëzve, ishte një ndër motivet kryesore për atë humbjen e famshme të Isa Mustafës në Prishtinë, e cila asokohe u duk e pamundshme dhe befasuese, por sot në retrospektivë ngjan sikur të ketë qenë e paevitueshme. 
Një shembull konkret të kësaj mospërfilljeje sistematike e japin ato dhjetëra familjet prishtinase të cilat këtë javë vendosën të protestojnë në  hapësirën ku dikur i kishin shtëpitë, mu në mes të Kuvendit dhe Muzeut. Komuna e Prishtinës ua kishte prishur këto shtëpi para tre vjetësh, duke u dhënë njëkohësisht garanci ligjore se do të kompensoheshin pas ndërtimit të një projekti të ri (që s’u bë kurrë). 
Prononcimet publike të protestuesve e ilustrojnë shqetësimin e përgjithshëm të qytetarëve me qasjen e pushtetit të shkuar komunal. Ata ndihen të fyer jo vetëm nga padrejtësia që u është bërë, por sidomos nga mospërfillja dhe nga mungesa e vullnetit të pushtetarëve për t’i takuar dhe për t’i trajtuar me respektin dhe dinjitetin që e meritojnë si njerëz me një hall legjitim. 
“Të paktën Shpend Ahmeti na pranoi në takim”, u citua nga Koha Ditore të ketë thënë njëri prej protestuesve, duke e ilustruar edhe njëherë se sa pak kërkojnë dhe se sa mirëkuptues dinë të jenë njerëzit në këtë vend, edhe kur kanë halle të mëdha si humbja e shtëpive. 
Një mospërfillje cinike të llojit të vet ndaj halleve ekonomike të qytetarëve po vazhdon ta tregojë edhe kryeministri Thaçi, teksa kategorive të shumta shoqërore – veteranëve, shërbyesve civilë, etj, ua mban mirëqenien peng të cikleve zgjedhorë. Të papunët e shumtë dhe familjet që mezi e shtyjnë muajin, u desh të prisnin gjashtë vjet për të dëgjuar nga kryeministri i tyre se ekonomisë së vendit iu dashkan masa speciale (si ai fondi akoma i mjegullt zhvillimor prej 1 miliard eurosh). 
Të pranosh që të paktën të takohesh me ata që po përballen me një padrejtësi, ose të nisësh të adresosh një shqetësim madhor të vendit me gjashtë vjet vonesë, është pa dyshim më mirë sesa të mos bësh asgjë dhe është një hap i mirëseardhur. Ja ku po e shohim njërin prej rezultateve pozitive të votës ndëshkuese të zgjedhjeve të fundit lokale: shkundjen e pushtetarëve prej pozitës së komoditetit. 
Por nuk është e sigurt se sa afatgjatë dhe i sinqertë është ky efekt i këndelljes dhe nëse ai do të vazhdojë edhe pas ditës së zgjedhjeve. 
Të qëndruarit për një kohë të gjatë në pushtet pa dyshim se krijon te liderët simptoma psikologjike izolimi dhe shkëputjeje prej frustrimeve të njerëzve. Për këtë problem ishte i vetëdijshëm edhe presidenti Obama kur erdhi në pushtet. Si zgjidhje ai e gjeti leximin e dhjetë letrave të qytetarëve çdo mbrëmje. 
Një dozë shkëputjeje emocionale është e natyrshme, ose bile edhe e domosdoshme sa më i lartë të jetë niveli i përgjegjësisë. Nga lidershipi kërkohet një dozë gjakftohtësie e cila mundëson vendimmarrje strategjike dhe shtyrje përpara të reformave që shpeshherë krijojnë humbës dhe pasoja të dhimbshme për qytetarët në afat të shkurtër. 
Por problemi është se koha e gjatë e të qëndruarit në pushtet rrezikon të krijojë humbje permanente të ndjeshmërisë. Politikanët ashtu-kështu kanë prirje të madhe për të pasur sjellje psikopatike, të cilët emocionet vetëm i simulojnë dhe nuk i ndjejnë dhe kjo që sot po shohim ka gjasa të jetë vetëm simulimi i radhës. 
Migjeni dikur në vargjet e tija të famshme e mallkonte malin i cili s’bëzante dhe mbetej indiferent ndaj kushteve të rënda të jetës së tij. Ankohej se si nuk e kishte një grusht të fortë për ta goditur malin mu në zemër dhe për t’i treguar se ç’domethënë të jesh i dobët. 
Fatalizmi dhe patosi i tepruar i poetit të mjerimit sot mbase nuk ka vend, sepse qytetarët sot e kanë grushtin që mund ta bëjë malin të bëzajë. I ranë mu në zemër në zgjedhjet e fundit lokale. 
Botuar te Gazeta Jeta ne Kosove (13 Mars). http://www.gazetajnk.com/?cid=1,1067,7793 

Sunday, March 09, 2014

Shikoni se si zhvishet (Foto & Video)

“Teprica e moralitetit çon drejt kriminalitetit!”, thotë Manu Chao në vargjet e njërës prej këngëve të tija më lozonjare, por tepër domethënëse, të quajtur “Promiscuity” (“Imoraliteti”). Muzikanti i shkëlqyer franko-spanjoll, i cili para disa vitesh pati koncert edhe në Prishtinë, e ironizon në këtë këngë njërin prej problemeve më thelbësore të natyrës njerëzore: tensionin mes epsheve dhe dëshirave të individit, në njërën anë, dhe normave morale të cilat shoqëria njerëzore i ka zhvilluar përgjatë shekujve për t’i frenuar këto epshe dhe për të krijuar kohezion, në anën tjetër.

Ideja e këtij vargu specifik është që normat tepër të ngurta shoqërore – si për shembull ato mbi seksualitetin – shpeshherë e arrijnë tek individi efektin e kundërt prej atij të synuar, duke e bërë të ndaluarën edhe më tërheqëse dhe më të dëshiruar, apo duke i shtyrë njerëzit drejt çmendurisë dhe thyerjes edhe më serioze të normave shoqërore.

Shembulli i parë që të bie në mend në këtë drejtim janë priftërinjtë e shumtë katolik të cilët, të privuar nga jeta seksuale për shkak të dogmës fetare, u kthyen në masë drejt pedofilisë. Si shembull tjetër mund të merren edhe banorët e disa shteteve islamike ku liritë seksuale dhe të grave janë më të kufizuarat në botë, por të cilët njëkohësisht janë vizitorët më të shpeshtë të faqeve pornografike. 

Sa i përket shoqërisë kosovare, me përjashtim ndoshta të një segmenti urban të Prishtinës, ajo mbetet tejet konzervative rreth çështjeve të seksualitetit. Ato mbeten kontraverse sidomos në hapësirën publike, ku vazhdojnë ta ketë stigmën e diçkaje të turpshme. Por në mesin e popullsisë përgjithësisht të re kosovare megjithatë duket se gjallon një energji e madhe dhe krejtësisht e natyrshme seksuale, e cila bëhet edhe më e madhe pikërisht për shkak se është e shtypur dhe e papërmbushur.

Në një kohë kur kosovarët po bëhen gjithnjë e më të hapur ndaj botës perëndimore, dhe kur brezi i ri ka filluar të bëhet paksa më liberal në praktikat seksuale dhe në shprehjet publike të seksualitetit – këtu sërish trendi është më i theksuar në Prishtinë –, në diskursin tonë publik është bërë edhe më agresive dhe e shfrenuar gjuha e atyre që e kanë marrë timonin për të qenë “mbrojtës të moralit dhe traditave”.

Natyrisht, objekt dhe mani e moralizuesve të tillë janë ekskluzivisht femrat me mendje dhe ambicie më të pavarur – të papërputhshme me traditën arkaike! - por jo edhe meshkujt të cilët e shpërfaqin publikisht dhe pa pikë hezitimi agresivitetin e tyre seksual dhe misogjeninë. Në një shoqëri në të cilën diskursi publik është thellësisht i dominuar nga meshkujt dhe nga parime thellësisht patriarkale, diskursi seksist i meshkujve legjitimohet si normal sepse janë vetë meshkujt ata që e përcaktojnë se çka është normale. Dhe natyrisht, kur vjen puna te seksi, për meshkujt, epshet e tyre seksuale janë normale. Problemi janë “kurvat”.    

U desh të vinte periudha e depërtimit masiv të internetit që ta vërtetohej edhe empirikisht përmasa e hipokrizisë së mashkullit moralizues kosovar. Të lë përshtypje fakti se në shumë prej portaleve të internetit, temat më të lexuara, përveç debateve fetare, janë zakonisht ato që në një formë ose tjetër e trajtojnë seksualitetin e femrës.

Shkoni në faqen e parë të ndonjërit prej portaleve kryesore dhe aty do t’i shihni nja tre katër tema që ju premtojnë foto ose video intime të ndonjë figure publike femërore (të ngjashme me titullin e shkrimit tim), apo që kanë tituj sugjestiv seksual. Para disa javësh, në një periudhë të zhvillimeve të shumta të rëndësishme politike dhe sportive, tema më e lexuar e javës në njërin prej portaleve ishte “Seksi nga prapa: meshkujt e adhurojnë, femrat e kanë të sigurt orgazmën!”.

Redaktorët e këtyre portaleve, duke e pasur mundësinë për të parë se çfarë artikuj lexohen më shumë, i kanë kthyer faqet e tyre në dispozicion të kërkesës, duke e krijuar kështu pasqyrën më të mirë të tensionit dhe energjisë së papërmbushur seksuale të kosovarëve. Për më tepër, ata i kanë kthyer portalet në platformën ku ushqehet gjuha më e ulët e urrejtjes dhe poshtërimit ndaj vajzave dhe grave, nga moralizuesit të cilët “krejt rastësisht” ndodhen duke lexuar artikuj me përmbajtje të natyrës seksuale.

Ky fakti i fundit dëshmon se gjuha moralizuese dhe poshtëruese ndaj vajzave dhe grave të shumtën e rasteve nuk ka të bëjë aspak as me tradita dhe as me fe, por është vetëm një mbulesë racionalizuese dhe simptomë e mospërmbushjen seksuale të mashkullit kosovar. Nëse do ta përdornim terminologjinë e ligjit themelor të ekonomisë, do të thoshim se oferta aktuale në një shoqëri shtypëse ndaj seksit dhe lirisë së femrave nuk e përmbushë nivelin e kërkesës dhe epshit të meshkujve. Këtu pastaj hyn ajo predispozita psikologjike e njeriut për ta bindur veten se qershia e cila nuk mund të arrihet është ashtu kështu e keqe. Apo edhe se duhet shtypur! “Kurvat e dreqit!”

Përveç rrebeve misogjene të lexuesve të rëndomtë të portaleve, edhe në mesin gazetarëve nuk mungojnë shkrimet apo sulmet ndaj personazheve publike të gjinisë femërore të cilat nuk merren aspak me ndonjë çështje përmbajtjesore, por janë të mbushura me nëntekst apo edhe komente të drejtpërdrejta seksiste. Më skandalozi nga të gjithë ishte një artikull i botuar para disa javësh në njërin prej portaleve tona, i cili përveçse nuk e jepte kurrfarë lajmi, por raportonte për një postim të një zyrtareje qeveritare në Facebook, insinuonte në marrëdhëniet e saja seksuale me persona të racës së zezë! 

Problemet me raportet gjinore dhe me agresivitetin e meshkujve seksualisht të papërmbushur do të gjallojnë ne mesin tonë edhe për një kohë të gjatë. Këto janë çështje të cilat zgjidhen vetëm me zëvendësimin e brezave, si me sakrificat e shumë vajzave dhe grave me mendje të pavarur të cilat do të duhet të mbeten stoike në angazhimet publike, duke u përballur me një ambient agresiv, gjykues dhe poshtërues. Në këtë drejtim është shumë e rëndësishme që atyre t’u dilet në ndihmë përmes mbrojtjes publike dhe inkurajimit për të mos u tërhequr përballë horrave misogjen.

Por një mënyrë konkrete dhe e menjëhershme se si shteti do të mund të ndihmonte është që përmes institucioneve të tija rregullatore të sanksiononte dënime të ashpra për gjuhën e përdorur nga gazetarët dhe lexuesit e portaleve. Kjo sepse legjitimimi i gjuhës misogjene në diskurs publik po vazhdon ta ushqejë atë mentalitetin dominues arkaik i cili, për shembull, para dy vitesh çoi deri te vrasja e Diana Kastratit nga ish-burri i saj, “për çështje të nderit!”. Siç do të thoshte Manu Chao: “Teprica e moralitetit çon drejt kriminalitetit!”

Shkrimi u botua te shtojca speciale Koha për Gratë (në Koha Ditore) me 8 mars. 

Wednesday, February 26, 2014

Elita politike mund të zgjedhë se si do të mbahet në mend

Historia politike moderne na mëson se elitat politike kleptokratike të cilat tregohen mospërfillëse ndaj nevojave dhe interesave të qytetarëve, herët ose vonë e humbasin legjitimitetin, fillimisht moral e dikur edhe ligjor. 
Varësisht nga natyra e sistemit politik, këto elita përfundojnë në rastin më të mirë duke i humbur zgjedhjet dhe në rastin më të keq duke u larguar prej pushtetit me dhunë.
Askush nuk është më i vetëdijshëm për këtë fakt këto ditë sesa autokrati ukrainas Janukoviq dhe rrethi i oligarkëve të tij, të cilët deri dje ishin zotër absolut të vendit të tyre, kurse sot po ikin fshehurazi drejt Rusisë.
Gjatë dekadave të fundit ky lloj i elitave kleptokratike që zakonisht zhvillohen në shoqëri me kulturë kolektiviste ku figurat e autoritetit nuk sfidohen, ka parë pushtete të shumta të sojit të vet duke humbur zgjedhje, ose duke u shkatërruar nga kryengritje qytetare. 
Njerëzit që janë në krye të pushteteve të tilla, zakonisht nuk janë budallenj dhe nga përvojat e shteteve të tjera ata e kanë kuptuar se ekziston një pikë deri në të cilën ata mund ta shtyjnë “lezetin” e gjendjes ekzistuese, pa e humbur të gjithë fuqinë dhe paranë që e kanë akumuluar.
Dhe reagimet e tyre ndaj këtij “problemi” janë kryesisht të dy llojeve. Në skenarin më të mirë për vetë elitat, por edhe për interesin e përgjithshëm, elitat përpiqen t’i përmirësojnë gabimet, t’i vënë rrënjët e një zhvillimi më të qëndrueshëm dhe të mos rrëshqasin drejt autokracisë dhe dhunës, edhe nëse kjo i krijon kushtet për largimin e tyre nga pushteti (kështu për shembull të paktën mund të mos vriten, ose të mos u humbasë pasuria).
Kjo është ajo që pak a shumë ndodhi në Burma pas valës së pranverës arabe. Regjimi i atjeshëm diktatorial vendosi që si masë parandaluese për revolucionin e mundshëm, ta niste vullnetarisht vendin drejt demokratizimit. 
Kjo ndodhi edhe në shumë shtete të Evropës Lindore gjatë revolucioneve antikomuniste, ku elitat lëshuan pe për ta siguruar amnistinë për vetveten, ose për t’iu rikthyer pushtetit më vonë me votë. 
Imazhi i Mubarakut të arrestuar, ose Çausheskut së pushkatuar, është tmerrues për shumëkënd.
Ndërsa në skenarin më të keq ndiqet rruga e sojit të Janukoviqit, të cilët i hedhin paratë në ndonjë bankë ndërkombëtare, përpiqen ta mbajnë pushtetin deri në fund, qoftë edhe me dhunë, vrasje dhe shpartallim të shtetit dhe nuk e kanë problem që t’i hipin avionit për të ikur nëse e humbasin kontrollin mbi situatën. 
Ky është ai soji i elitës krejtësisht mospërfillëse dhe jopatriotike që rëndom prodhon shtete të dështuara.
Përkundër pretendimeve të disa kritikëve hiperbolizues dhe shpeshherë të pasinqertë ndaj pushtetit në Kosovë, ne nuk jetojmë në një regjim i cili mund të quhet diktatorial, por në një demokraci të brishtë semiautoritare ku përkundër kontrollit të konsiderueshëm të parasë mbi pushtetin dhe i këtyre të dyjave mbi institucionet, megjithatë gjallon një pluralizëm i konsiderueshëm aktorësh, mediash dhe mendimesh, si dhe një liri për t’u shprehur, vepruar dhe votuar.
Mbi të gjitha – dhe e këtë e harrojnë më së shpeshti ata që gojën e kanë të mbushur me demokraci dhe që bëjnë thirrje për shembje revolucionare, ekziston një shumicë votuesish e cila i legjitimon, edhe moralisht edhe ligjërisht, elitat e sotme politike me gjithë të metat e tyre, duke i votuar ato zgjedhje pas zgjedhjesh. 
Në një kontekst të tillë, thirrja për revolucion është e barabartë me thirrje për luftë civile dhe vetëshkatërrim.
Sidoqoftë, ajo që është e dukshme viteve të fundit është se elita politike dhe ekonomike e ndërtuar në periudhën e pasluftës – e përbërë kryesisht nga trinomi PDK, LDK, AAK dhe nga bizneset e mëdha me të cilat ato janë të lidhura ka filluar ta humbasë me të madhe legjitimitetin moral te një pjesë e konsiderueshme e shoqërisë. 
Këtë legjitimitetet ajo ka filluar ta humbasë sidomos te ato shtresa ndaj të cilave është treguar më së shumti mospërfillëse – te të rinjtë që janë rreth 60% të papunë dhe te të varfërit që janë të margjinalizuar prej kësaj shoqërie në çdo aspekt.
Si e tillë kjo elitë e sotme ndodhet në një udhëkryq kritik i cili do të jetë vendimtar jo vetëm për të ardhmen e vendit, por edhe për të vendin e saj në analet e historisë. 
Nuk mund të mohohet se mjaft punë janë bërë gjatë viteve të fundit – arkitektura institucionale e shtetit është ndërtuar dhe infrastruktura fizike është përmirësuar dukshëm. 
Por vazhdimi i qasjes mospërfillëse ndaj problemeve të mëdha sociale, shtetit ligjor dhe politikave të mirëfillta zhvillimore rrezikon të na çojë të gjithëve drejt trajektoreve të paparashikueshme të radikalizmit.
Disa prej këtyre trajektoreve seriozisht mund ta çorodisin orientimin afatgjatë për krijimin e një demokracie të mirëfilltë liberale dhe të një ekonomie të tregut. 
Arsimimi i dobët dhe varfëria mendore e shkaktuar nga varfëria e xhepit po bëjnë që reaksioni ndaj bankrotit moral të elitës politike të jetë i një natyre regresive dhe jo përparimtare. 
Siç e ilustroi edhe rasti i popullaritetit të një kënge skandaloze të reperit Gold AG, shpërthimet e pakënaqësisë po shpërfaqen në atë formën më të poshtër dhe më të rrezikshme të fashizmit, ksenofobisë dhe racizmit.
Nuk është e vogël edhe ndjenja e schadenfreude në mesin e popullistëve të së majtës antiglobaliste, të cilët duke kapitalizuar prej bankrotit moral të elitave dhe zbatimit të keq të tranzicionit ekonomik, po i kontestojnë tërësisht edhe meritat e modelit të synuar ekonomik liberal. 
Kjo, natyrisht, me synimin për t’iu rikthyer pikërisht atyre modeleve iluzore dhe të dështuara prej të cilave u desh të bëhej një tranzicion në radhë të parë.
Tranzicioni ekonomik nëpër të cilin jemi duke kaluar është një proces i domosdoshëm por jashtëzakonisht i vështirë. 
Ristrukturimi i ekonomisë detyrimisht krijon shumë humbës. Meqë jemi të vonuar në këtë proces dhe përballemi me barrën shtesë të shtetndërtimit, fryteve të ristrukturimit ekonomik u duhet kohë e gjatë për t’u materializuar.
Por ajo që është më se e sigurt është se ky materializim nuk do të ndodhë nëse kjo klasë politike dhe ekonomike,  e përbërë nga shumë njerëz që dikur ishin patriotë të vërtetë, nuk i heq duart nga fyti i ekonomisë dhe nuk i përvjelë mëngët për të ndërmarrë reforma serioze dhe të mëdha.
Në të kundërtën, heronjtë e së djeshmes nuk duhet të habiten nëse e nesërmja i gjen në kapitujt më të errët të historisë.
(Shkrimi u botua në Gazetën Jeta në Kosovë, 26/02/2014, http://gazetajnk.com/?cid=1%2C1067%2C7652) 

Friday, February 07, 2014

E bardha dhe e zeza në UP

Në këtë shoqëri tonën ku e bardha dhe e zeza janë përzier aq shumë, saqë pothuajse të gjithë po notojmë nëpër ujëra gri, të pakta janë situatat ku këto dy ngjyra ekstreme mund të ndahen me thikë dhe ku njerëzit kapen fare qartë në flagrancë për shkak të shpalosjes së fakteve të pakontestueshme. 
Por ja që pikërisht e tillë – e qartë, e kristaltë - është situata që po zhvillohet javët e fundit në Universitetin e Prishtinës “Hasan Prishtina”.
Aty një grup akademikësh dhe studentësh të guximshëm, të mbështetur edhe nga shtresa të tjera të shoqërisë (disa edhe politikisht oportuniste) që disa javë po e ngrenë zërin ndaj shkeljeve të turpshme etike të profesorëve të Universitetit të Prishtinës, përfshirë këtu edhe të rektorit Ibrahim Gashi. 
Përderisa jetojmë në një vend demokratik, është krejt normale, bile edhe absolutisht e domosdoshme, që ne si pjesëtarë të kësaj shoqërie të mos pajtohemi me njëri-tjetrin mbi çështjet se cila parti politike është më e mira, ose se cili duhej të ishte roli i shtetit në ekonomi, ose se cilat do të duhej të ishin interesat tona kombëtare në politikën e jashtme. 
Pluralizmi i pikëpamjeve dhe debatet e gjalla rreth këtyre çështjeve, për sa kohë që ato zhvillohen brenda binarëve civilizues e nuk rrëshqasin në dhunë, vetëm sa e forcojnë dialektikën e emancipimit dhe përparimit dhe nuk na lejojnë të rrëshqasim drejt ekstremeve.
Por janë një sërë debatesh publike si ky i tanishmi mbi skandalet në Universitetin e Prishtinës, në të cilët thjesht nuk ka vend për shumë debat dhe interpretime dhe ku pozicionimi ose polarizimi i palëve, absolutisht nuk mund të relativizohet sipas dikotomisë barazvlerësuese të tipit: “një palë mendon kështu” dhe “tjetra mendon kështu”. 
Kjo sepse në një shoqëri e cila pretendon se është e përparuar, disa çështje as nuk meritojnë të jenë dilema. 
Dhe çështja e cila as që do të duhej të ishte dilemë, është nëse aktet e rektorit dhe profesorëve matrapazë janë “të pranueshme” dhe të tolerueshme për një institucion akademik. 
Ajo që të bën të tmerrohesh në debatin mbi manipulimet e dëshmuara të profesorëve të UP-së, nuk është fakti se shumica e popullsisë ose profesorëve kanë mbetur indiferent rreth çështjes - guximi dhe veprimi kolektiv ka kohë që nuk jetojnë në mesin tonë- por se sa shumë njerëz po u dalin hapur në mbrojtje mashtruesve dhe se me çfarë guximi këta njerëz po e shpërfaqin madje edhe krenarinë e tyre me një institucion të cilin veprat e profesorëve po e bëjnë të duket krejt qesharak. 
Në këtë mes nuk janë edhe aq të habitshëm ca liderë shoqatash studentore për të cilët aktet e profesorëve mashtrues janë modele të admirueshme veprimi (akte të cilat ata do t’i replikonin pa më të voglin hezitim, nëse do t’u jepej rasti). 
Bëhet fjalë për njerëz të cilët ashiqare nuk janë ulur nëpër “karriget” e shoqatave studentore për t’i mbrojtur interesat e kolegëve të tyre, por për t’i përdorur ato si trampolina për t’u ngjitur drejt llumit abuzues të cilin sot po e mbrojnë. 
Fatmirësisht duket se në mesin e studentëve më në fund ka filluar të rritet mendimi kritik dhe se jo të gjithë janë të gatshëm të përpijnë gjithçka, ose ta shohin vetëm interesin e tyre të ngushtë. 
Sikur edhe masa më të gjera studentësh të arrinin të kuptonin se diplomat që po i marrin nga një universitet me rektor mashtrues, një ditë do t’ua përqeshin edhe punëdhënësit në Kosovë, e lëre më ata nëpër botë, ndoshta reagimi i tyre do të ishte më i madh, ndoshta Ibrahim Gashi sot nuk do të ishte më rektor dhe ndoshta UP-ja do ta kishte filluar atë këndelljen serioze për të cilën ka nevojë, duke filluar nga rivlerësimi i tërësishëm i titujve akademikë dhe punëve shkencore të stafit të tij.  
Por ajo që mbetet më së tepërmi zhgënjyese në këtë situatë dhe që e shpalosë përmasën pothuajse kanceroze të problemit, është reagimi i disa njerëzve të cilët e mbajnë veten për intelektualë dhe të cilët – në shpërputhje të plotë me detyrimet dhe përgjegjësitë e tyre publike – çohen dhe e mbrojnë matrapazllëkun akademik, duke e arsyetuar, duke ua ulur rëndësinë mashtrimeve, duke u marrë vetëm me kritikët, ose duke u përpjekur që gjithë kësaj pune t’ia vënë një ngjyrim krejtësisht politik.
Kështu veproi për shembull edhe Rexhep Qosja, teksa gjithë këtë punë e reduktoi në një fushatë dashakeqe “qarqesh”, të cilat gjithsesi nuk mund t’ia duan të mirën Kosovës (sepse Kosovës, siç e dimë, ia do të mirën vetëm Rexhep Qosja). 
Më skandalozi nga gjithë të tjerët, ishte pa dyshim reagimi i shefit të Katedrës së Gazetarisë Milazim Krasniqi, i cili doli hapur me atë gjuhën e njohur të fashistëve dhe racistëve të kapluar nga pasiguria, të cilët fajet për çdo gjë i gjejnë tek armiqtë e brendshëm dhe të jashtëm. Krasniqi mori guximin që fajin për përdhosjen e Universitetit të Prishtinës t’ua linte atyre që janë ngritur për ta denoncuar shkeljen, e jo atyre që e kanë bërë shkeljen. Përdhosës të UP-së na qenkan ata që e drejtojnë gishtin drejt mashtrimit, e jo ata që e bëjnë mashtrimin. 
Habitem se si Krasniqi kishte harruar të shtonte se, në fakt, paskëshin qenë shërbimet sekrete të armiqve, ato që u futën në kokën e rektorit dhe profesorëve të tjerë, për t’i detyruar ata që të manipulojnë. Sa vigjilentë janë armiqtë për të na njollosur!  
Në kushtet e reagimeve të tilla – e sidomos pas një reagimi të pabesueshëm të Rektoratit, i cili as që lodhej të komentonte mbi shkeljet e rektorit, por vetëm hidhte baltë mbi profesorët protestues dhe madje edhe familjarët e tyre (sipas logjikës gjeniale vetëfajësuese: “ne kemi të drejtë të jemi mashtrues sepse edhe këta janë mashtrues”) – nuk ka mbetur hap tjetër përveç shtimit edhe më të madh të presionit për largimin e këtij rektori dhe fillimin e një procesi të shqyrtimit të gjithmbarshëm të gjendjes në UP.
Kemi ardhur në pikën ku rektori Ibrahim Gashi, i avancuar me publikime të botuara në revista të dyshimta, ka fytyrë të dalë publikisht dhe ta kontestojë integritetin akademik të një vlere botërisht të konfirmuar akademike si Qëndrim Gashi. 
Siç thashë edhe në fillim: e bardha dhe e zeza rrallëherë kanë qenë më të qarta.
(Botuar te Gazeta Jeta ne Kosove, 6 Shkurt 2014)

Wednesday, January 29, 2014

Të krijosh hapësirë për lëvizje

Hapësira publike si platformë për krijim identitetesh dhe mobilizim shoqëror.


Franca e shekullit XIX përballej me turbulenca të shpeshta shoqërore dhe institucionale, të asaj natyre që sot i hasim në shtetet e brishta në zhvillim. Revolucioni i famshmëm i vitit 1789 - ai që çoi drejt rrënimit të monariksë shumë-shekullore – natyrisht se nuk u vijua nga ndonjë tranzicion i qetë drejt demokracisë. Tensionet shoqërore të periudhës së hershme të revoluconit industrial bënë që të kishte qeverisje të paqëndrueshme dhe ndërrime të shpeshta regjimesh, ndërkohë që lavjerrrësi lëkundej mes rritjes së të drejtave qytetare dhe rikthimit të periudhave autoritare.


Kjo periudhë është e njohur kryesisht për rebelimet e shpeshta qytetare me epiqendër në Paris. Nga këndvështrimi i sotëm, ajo që i bën këto lëvizje masive të duken të veçanta është se ato u shfaqen në një periudhë kur ideologjitë dominuese të epokës moderne akoma ishin "në ndërtim e sipër". Përderisa ndikimi i fesë përgjithësisht ishte zbehur gjithandej Europës, në skenë akoma nuk ishin shfaqur ideologjitë si nacionalizmi dhe komunizmi për t'u dhënë korniza morale dhe normative ankesave qytetare. Kushtet e jetesës së përditshme të masave ishin tepër të vrazhda për t'i bërë tërheqëse idetë liberale.


Në fakt, ishin pikërisht kryengritjet franceze të kësaj periudhë ato që luajtën rol vendimtar në evoluimin e ideologjive kryesore të epokës moderne. Ishte shpirti i tyre revolucionar ai që alarmoi babanë e konservatizmit modern, Edmund Burke, mbi rrezikun që sillte përmbysja radikale e rendit të vjetër. Ishte po kjo frymë ajo që e bindi Karl Marksin se përndritja e njeriut kishte marrë hov dhe se do e çonte proletariatin drejt pushtetit.


Nëse idetë e mëdha moderne akoma artikuloheshin në qarqe krejt të izoluara dhe atë vetëm në proto-variantet e tyre; nëse Marks-i, Burke-u dhe të tjerët akoma nuk ua kishin dhënë atyre statusin e ideve mobilizuese – mos të flasim pastaj për mungesën e strukturave politike në terren -- pyetja e thjeshtë që parashtrohet është kjo: cilët mund të kishin qenë faktorët që i shtynë parisienët e shekullit XIX që të mblidheshin në turma për të protestuar dhe për t'i kërkuar ato që ata i konsideronin si “të drejta"?


Zhvillimet e viteve të fundit anekënd botës e kanë (ri)ngjallur një interes të madh në botën akademike dhe mediatike mbi çështjen e lëvizjeve sociale. Ngjarjet si Pranvera Arabe dhe zgjërimi I lëvizjes "Occupy" u bënë shkas për studime dhe shkrime të shumta të cilat përpiqeshin t'i shpjegonin arsyet dhe mënyrat se si lëvizje të tilla marrin rrënjë.


Nuk ka dyshim se një grup i cili rebelohet duhet ta ketë përjetuar njëfarë indinjimi moral. Në çdo kohë dhe vend, ekziston diçka që mund të konsiderohet si "prag minimal" i të drejtave të cilat pjesëtarët e ndonjë grupi shoqëror konsiderojnë se i meritojnë – një nivel trajtimi i cili, po nuk u përmbush, i shtyn njerëzit drejt rebelimit.


Ky prag varet nga niveli i vetëdijes shoqërore. Ashtu siç demonstruan në studimet e tyre James C.Scott dhe E.P Thomson, në shoqëritë paramoderne, ku nocionet e të drejtave të njeriut apo ideja e eksploatimit akoma nuk ekzistonin, dhe ku nënshtrimi ndaj monarkëve apo feudalëve konsiderohej gjendje e natyrshme, njerëzit rebeloheshin vetëm nëse pushtetet ua rrezikonin mbijetesën. Pra vetëm kaq mendonin se u takonte në jetë.


Hulumtues të tjerë i analizojnë lëvizjet shoqërore nga prizmi i vendimeve racionale të individëve që marrin pjesë në to. Sipas politologut Dennis Chong, masivizimi i lëvizjes për të drejta civile në SHBA u bë i mundur vetëm atëherë kur një masë kritike e mbështetësve (fillimisht të heshtur) të levizjes kuptuan se angazhimi sillte më shumë levërdi personale sesa heshtja. Sipas këtij prizmi, një regjim mund t'i kontrollojë të ashtuquajturit "free-riders" (ata që përfitojnë prej lëvizjeve shoqërore por që nuk u kontribojnë atyre) përmes karrotave dhe shkopinjëve.


Lëvizjet shoqërore shpesherë ndikohen nga tronditjet e papritura dhe të mëdha të mjedisit politik-ekonomik (psh. rritjet e çmimit të naftës) ose nga përceptimi i mundësisë për ndryshime (psh. ndikimi që pati revolucioni i Tunizisë në vendet e tjera arabe, apo ndikimi i rënies së murit të Berlinit në pjesët e tjera të Europës Lindore). Trajektorja e lëvizjeve varet edhe nga natyra dhe reagimet e regjimit. Shtypja e ashpër mund të shkaktojë rezistencë edhe më të madhe (psh. Kosova në vitin 1999). Të njejtin efekt mund ta arrijë edhe një reagim i butë i cili i trimëron kryengritësit (psh. Berlini në vitin 1990).


Lëvizjet shpesherë nxiten edhe nga liderë mobilizues të cilët dinë t'i artikulojnë ankesat qytetare përmes ndonjë kornize ideologjike. Zhvillimet në sheshin Tahrir të Kairos mund të kishin marrë drejtim krejt tjetër pa njerëz si Wael Ghonim -- njeriu i cili mobilizoi masat përmes faqes së tij të Facebook-ut dhe një fjalimi emocionues gjatë një intervistë televizive. Një lëvizje si Vetëvendosje! mbase edhe nuk do të ekzistontë në Kosovë pa një lider si Albin Kurti.


Por ekziston edhe një perspektivë tjetër teorike e cila thotë se veprimi kolektiv është para së gjithash produkt i mënyrës se si njerëzit shoqërohen dhe ndërlidhen me njëri-tjetrin. Sipas këtij modeli teorik, "përbërësit" kryesorë të lëvizjeve shoqërore janë dinamikat e shoqërimit dhe rrjetet shoqërore të individëve pjesëmarrës.


Të gjitha parakushtet e tjera mund të jenë përmbushur për rebelim: një grup mund të jetë moralisht i indinjuar, individët mund të jenë të motivuar për veprim, udhëheqësit e protestave mund të jenë të pëlqyeshëm dhe regjimi mund të jetë i brishtë. Por edhe në një rrethanë të tillë, shpërthimi i ndonjë rebelimi do të varej nga mënyrat se si pjesëtarët e grupit shoqërohen me njëri-tjetrin dhe, ç'është më e rëndësishmja, nëse përmes këtyre lidhjeve ata do të arrinin ta zhvillonin një kornizë të përbashkët të kauzës.


Karakteri i një lëvizjeje na rrëfen diçka për mënyrën se si ajo ka nisur. Në rebelimin e famshëm të vitit 1848 në Paris, arsyeja përse njerëzit u ngritën për të protestuar është e ndërlidhur me arsyen përse protesta pati karakter klasor, meqë kryengritësit papritmas e identifikuan veten si punëtorë. Në anën tjetër, nja dy dekada më vonë, në kryengritjen e famshme të Komunës së Parisit – Revolucionin e Katërt Francez – rebelët u identifikuan më tepër me lagjet e tyre sesa me klasën ekonomike.


Dallimi mes karaktereve të këtyre dy kryengritjeve shpjegohet nga hapësirat publike ku rebelët u shoqëruan dhe i zhvilluan të ashtuquajturat identitete pjesëmarrëse – një proces ky i shpjeguar nga sociologu Roger Gould në librin e tij të shkëlqyeshëm "Insurgent Identities".


Roli i dinamikave të shoqërimit në krijimin e identititeve është lehtësisht i kuptueshëm. Merreni një grup shoqëror homogjen, ndajini pjesëtarët e tij në dy dhoma dhe fusni këto dy grupe në ndonjë garë. Shumë shpejt do të dëgjoni tek flitet për kategori si "ne" dhe "ata".


Kryengritja e vitit 1848 në Paris shpërtheu pak pasi Franca kishte aprovuar Ligjin mbi të Drejtën për Punë, i cili i krijoi "Punëtoritë Kombëtare" në të cilat njerëzit e papunë angazhoheshin për të punuar në projekte publike. Përderisa më parë punëtorët shoqëroheshin dhe mobilizoheshin kryesisht brenda zanateve të njejta, punëtoritë masive e krijuan platformën hapsinore për socializimin në masë mes punëtorëve të zanateve të ndryshme. Kjo çoi deri te zhvillimi i vetëdijes për një përkatësi të gjërë grupore si klasë punëtore. Logjika është kjo: kur rri me njerëz të ngjashëm si ti, e ke mundësinë që t'i kuptosh dhe vlerësosh ngjashmëritë. Vendimi i qeverisë francezë për t'i mbyllur "Punëtoritë Kombëtare" shkaktoi kryengritje të natyrës klasore sepse këto punëtori në ndërkohë e kishin krijuan në mesin e protestuesve një vetëdije dhe realitet të ri.


Sipas Gould-it, dinamika të ngjashme hapsinore bënë që rebelimi i mëvonshëm i vitit 1871 ta merrte karakterin e një beteje mes banorëve të lagjeve kundër qeverisë qëndrore konservative. Në periudhën 1850 – 1870, plani urbanistik i Baron Haussman-it krijoi nëpër periferitë e Parisit lagje të dendura rezidenciale ("fshatëra urbane") ku jeta zhvillonte dinamika lokale dhe njerëzit shoqëroheshin edhe jashtë klasave të tyre ekonomike. Zhvillim tjetër me rëndësi ishte legalizimi i debatetve publike të cilat mbaheshin nëpër kafene të mbushura. Këtu folësit bënin garë për fyerjet më qesharake drejtuar policëve dhe për duartrokitjet e publikut – njëlloj si "garat" e sotme për like-at në Facebook. Në këtë formë banorët krijonin lidhje me njëri-tjetrin dhe i formulonin ankesat sipas kornizës: "ne" (komuniteti) kundër "atyre" (shteti).


Fenomene të tilla s'janë veçori ekskluzive e Francës së shekullit XIX. Dinamikat e shoqërimit e kanë formësuar, për shembull, edhe karakterin e lëvizjeve moderne në Kosovë. Ishte Universiteti i Prishtinës ai që luajti rol kritik në krijimin e kornizave ideologjike dhe rrjeteve shoqërore që nxitën protestat e vitit 1981.


Siç argumenton Denisa Kostovicova në librin e saj të shkëlqyeshëm, "Kosova: politika e identitetit dhe hapësirës", Universiteti i Prishtinës ishte hapësira ku përgjatë viteve të 70-a shqiptarët e margjinalizuar në ish-Jugosllavi zhvillonin lidhje me njëri-tjetrin, ndërkohë që paralelisht kalonin nëpër një proces të "rizbulimit" të identitetit kombëtar.


Shumë studentë vinin nga familje të diskriminuara dhe ndiheshin të tëhuajsuar në një mjedis urban që kishte përqafuar multietnicitetin, si dhe në një shtet të dominuar nga sllavët. Ata përballeshin me kushte të këqija në mjediset universitare, me drejtues indiferent dhe me gjasa të ulëta për t'u punësuar pas studimeve. Përjetimi i përbashkët i përvojave të tilla nëpër konvikte, menza dhe auditoriume e forconte ndjesinë e përkatësisë grupore.


Megjithatë, ishte dimensioni akademik i universitetit ai që luajti rol kyç për kornizimin e këtyre ankesave mbi premisa nacionaliste. Numri më i madh i studentëve ishin të regjisturar në departamentet e shkencave shoqërore dhe të letërsise, ku më së shumti trajtoheshin temat e historisë kombëtare dhe letërsia e periudhës nacional-romantike. Kësisoj UP-ja u bë kanali kryesor për përhapjen e një botëkuptimi shqiptaro-centrik i cili binte ndesh me doktrinën zyrtare të Bashkim-Vllaznimit.


Protesta spontane e 11 Marsit të vitit 1981 nisi me kërkesat e studentëve për kushte më të mira në menzë. Por shumë shpejt ajo eskaloi drejt kërkesave të cilat Tim Judah, në librin "Kosova: Lufta dhe Hakmarrja", i quan si elektrizuese: prej kushteve më të mira për shqiparët në Kosovë e deri te bashkimi me Shqipërinë.


Këta shembuj e ilustrojnë mënyrën se si format e socializimit të njerëzve e përcaktojnë karakterin e lëvizjeve. Por mekanizmat përmes së cilave socializimi i shtynë njerëzit drejt veprimit janë të tjera.


Pikërisht brenda rrjeteve shoqërore luajnë rol kyç liderët inspirues. Në anën tjetër, ashtu siç demonstron Gould në studimin për kryengritjet e Parisit, arsyeja përse këto rrjete janë vendimtare për mobilizimin e masave është se ato i nënshtrojnë individët e grupt ndaj ndikimeve dhe presionit shoqëror; u mundësojnë atyre që të marrin sinjale mbi synimet e antarëve të tjerë të grupit dhe e zhvillojnë një ndjenjë të detyrimit të ndërsjellë mes njerëzve. Ç'është më e rëndësishmja, këto rrjete e bëjnë më të lehtë ndëshkimin ose qortimin e "free riders" – pra, të atyre që duan të pëfitojnë pa bërë asgjë. Në momentin që dikush brenda një rrjeti shoqëror e ndërmerr një nismë dhe disa i vijnë pas, të tjerëve u bëhet gjithnjë e më e vështirë që të rezistojnë.


Zhvillimi i një dinamike të tillë të kaskadës varet nga një faktor kryesor: fortësia e lidhjeve, detyrimeve dhe besimit mes individëve që e përbëjnë rrjetin.Për qytetarët e lagjeve të Parisit që u ngritën kundër shtetit represiv në shekullin e 19-të; apo për qytetarët e Kairos të cilët në vitin 2011 shkuan prej faljës së xhumasë e drejt sheshit Tahrir për atë protestën e tretë dhe psikologjikisht çliruese – lidhjet dhe besimi të cilin e kishin zhvilluar përmes socializimit ishin boll të forta për t'a mposhtur motivimin e individëve për të "free-ride".


Veprimi revolucionar është "fenomen i lidhjeve të forta", shkruan pop-sociologu Malcolm Gladwell. Angazhimi i tillë kushtëzohet nga marrëdhëniet e ngushta mes njerëzve. Afrikano-Amerikanët të cilët e patën guximin për t'i nisur protestat e para kundër segregacionit në menzat universitare të jugut të SHBA-ve ishin shokë dhome ose miq të ngushtë. Në mesin e rekrutëve të Brigadave të Kuqe të Italisë, 70% e kishin të paktën një mik të mirë tashmë brenda organizatës.


Sot flitet shumë për rolin pozitiv të mediave sociale në mobilizimin e njerëzve. Mediat sociale gjithsesi janë dëshmuar si të dobishme për shpërndarjen e informatave. Por kur vjen puna te ndërtimi i lidhjeve dhe i besimit mes njerëzve, ato janë shumë më pak efektive se komunikimi i drejtpërdrejtë dhe përjetimi i përbashkët i sakrificave. Ata që krijuan UÇK-në, në faza të mëhershme të jetës kishin ndarë me njëri-tjetrin dhoma të burgut dhe të konvikteve, e jo statuse të Facebook-ut.


Aktivizmi në internet (i njohur si "slactivism") ua jep njerëzve kënaqësinë e të ndjerit se po bëjnë diçka edhe kur nuk bëjnë asgjë. Thotë Gladwell: "Aktivizmi i Facebook-ut nuk i motivon njerëzit për të bërë sakrifica të vërteta, por i motivon për t'i bërë pikërisht ato gjëra që i bëjnë kur s'janë të motivuar për ta bërë ndonjë sakrificë të vërtetë".


Mospërputhja mes sasisë së kritikave që dëgjohen nëpër mediat sociale të Kosovës dhe nivelit të mobilizimit që ndodhë në terren është dëshmi se po përballemi me një krizë të veprimin kolektiv. Teksa ka pakënaqësi të lartë, indikatorë shqetësues socio-ekonomik dhe qeverisje mjaft të papërgjegjshme, përse njerëzit nuk protestojnë më shpesh dhe turmat nuk janë më të mëdha?


Një pjesë të përgjigjes për mobilizimin e ulët na e japin ato grupe të cilat në fakt po arrijnë që të nxjerrin njerëz në rrugë. Ajo që i veçon lëvizjet ideologjike si Vetevendosje! ose organizatat që promovojnë Islamin politik është fakti se ato, përveç angazhimeve serioze në mediat sociale, kanë edhe hapësira fizike dhe platforma ku aktivistët shoqërohen, krijojnë lidhje me njëri-tjetrin dhe i ushqejnë bindjet dhe identitetet e tyre ideologjike.


Liderët e Vetëvendosje! janë shumë të lexuar në teoritë e veprimit kolektiv dhe i kanë përdorur me qindra aksione rrugore, ligjerata, shfaqje flimash dhe aktivitetet të tjera publike për ta ndërtuar dhe mbajtur rrjetin e tyre të aktivistëve. Këta aktivistë tashmë kanë kaluar bashkërisht nëpër shumë përvoja që cementojnë lidhje njerëzore – prej përjetimit të acarit në kufinjtë mes Kosovës dhe Serbisë e deri te netët e kaluara nëpër burgje.


Grupet islamike në Kosovë po arrijnë rezultate të ngjashme përmes socializimit dhe aktivizmit që ndodhë nëpër xhami ose organizata lokale. Ky fenomen nuk është veçanti e Kosovës – hulumtues të shumtë kanë konstatuar se rrjetet e fuqishme janë tipike për organizatat islamike dhe se ato luajtën rol kritik në mobilizimin i cili ndodhi gjatë Pranverës Arabe.


Suksesi që këto grupe kanë treguar në mobilizimin e njerëzve në Kosovë nuk do të thotë se jemi nisur drejt ndonjë përmbysjeje të establishmentit politik – larg prej kësaj. Pjesëmarrja në protesta mbetet e kufizuar dhe partitë tradicionale politike akoma gëzojnë mbështetje të gjërë. Një lëvizje e cila synon të bëjë revolucion në Kosovë duhet t'i bëjë dy gjëra të cilat lëvizjet me ideologji të ngushtë si Vetëvendosje! nuk mund t'i bëjnë: ta përvetësojë një kornizë ideologjike më gjithpërfshirëse, si dhe ta mposhtë sistemin e patronazhit politik i cili i ushqen "free-riders".


Një revolucion në Kosovë s'duket se ka për të ndodhur dhe, meqë ra fjala, as nuk është diçka e mençur apo e nevojshme. Por ajo që lëvizjet si Vetëvendosje! dhe kryengritësit e Komunës së Parisit mund të na mësojnë është se veprimi kolektiv rreth çfarëdo çështjeje publike – prej faturave të larta të rrymës, te mbrojtja e trashëgimisë kulturore e deri te të drejtat e njeriut – kërkon hapësira fizike dhe struktura të cilat lehtësojnë shoqërimin, ndërveprimin e drejtpërdrejtë dhe krijimin e marrëdhënieve të sinqerta njerëzore.



(Ky shkrim u botua në revistën Kosovo 2.0, edicioni Verë 2013)