Gishtat në prizë

Besoj se edhe fëmijët kosovarë – ata që e kanë arritur pjekurinë për të kuptuar se babadimri nuk ekziston – tashmë duhet ta kenë marrë vesh se punët nuk i kemi fort "në dyzen".

Duke i pasur në sfond lajmet të cilat shoqëria jonë çdo ditë i prodhon, llafet e kryeministrit për rrugën evropiane të shtetit shpeshherë ngjajnë si të nxjerra nga skenari i ndonjë parodie.

Në këto lajme ne shohim kryetarë komunash që përballen me drejtësinë nën akuzat për detyrim dhe zhvatje të qytetarëve, apo për kërcënime të gazetarëve. Shohim kryetarë të tjerë që u japin premtime për kontrata publike financuesve të fushatave të tyre ("sekreti publik" i rrjeteve klienteliste u ilustrua së fundi në një raport hulumtues për komunën e Prizrenit).

Shohim deputetë, ish-prijës të luftës, që akuzohen nga shtete të huaja për keqpërdorime të sistemeve të tyre të mirëqenies, apo të tjerë që "për motive humanitare" përzihen me rrjete ndërkombëtare të trafikimit me organe. Shohim ministri që zhvillimin ekonomik e arrijnë duke u dhënë kontrata ish-ortakëve të ministrit.

Shohim një kryeministër i cili zhvillimet e tilla i këqyr sehri, sikur në këtë vend nuk po ndodh asgjë tjetër përveç arritjeve të njëpasnjëshme historike.

Shohim se ish-presidentë, shkelës të Kushtetutës, kanë falur të burgosur të dënuar për krime të rënda (të cilët më vonë kanë vrarë njerëz). Shohim parti opozitare që ngrenë zërin ndaj padrejtësive, ndërkohë që, mes tjerash, kryeqytetin e kanë kthyer në një monument të krimeve urbanistike.

Këto janë vetëm disa prej fatkeqësive që duken në sipërfaqe dhe të cilat e krijojnë pasqyrën e një shteti që është shumë larg arritjes së standardeve të dëshirueshme të qeverisjes dhe etikës publike.

Megjithatë, në disa rrethe më kritike ndaj rrethanave shoqërore, përballja e vazhdueshme me fakte të tilla dhe fiksimi në abuzimet e pushtetit po prodhon një përhumbje në vajtime defatiste dhe aspak produktive. Kjo shpeshherë nuk po na lejon që t’i vlerësojmë edhe zhvillimet pozitive, apo edhe fatet tona në fatkeqësi, të cilat mund të na shërbejnë për motivim.

Njëri prej këtyre është fakti se ne, duke qenë në hapat e parë të demokratizimit, po arrijmë t’i shohim të zezat tona më qartë dhe të flasim për to gjithnjë e më hapur.

Të jemi të sinqertë: politika, shteti dhe shoqëria jonë ka kohë që janë kapur nga grupe të interesit dhe janë kriminalizuar deri në palcë. Prandaj, diskutimi gjithnjë e më i hapur i këtyre çështjeve në thelb përbën përparim, meqë mundëson identifikimin e fajtorëve, ndonëse kjo hapje po shoqërohet edhe nga një kakofoni e dëmshme e shpifjeve dhe të pavërtetave që servohen për të krijuar mjegull dhe konfuzion.

Në këtë drejtim, fat në fatkeqësi është fakti se ne vazhdojmë ta kemi një numër të konsiderueshëm të gazetarëve të guximshëm hulumtues të cilët, ndonëse me raste tregojnë mangësi profesionale, na mundësojnë që ta shohim atë që shumëkujt do t’i konvenonte të mbetej e fshehur.

Bëhet fjalë për njerëz të cilët punojnë të përballur me rreziqe dhe përkundër mungesës së ndonjë shpërblimi të barasvlershëm me sakrificën, qoftë kjo edhe mbështetje morale prej shoqërisë së cilës ata i shërbejnë. Rast i këtij modeli qytetar ishte edhe gazetari Petrit Sherifi, i cili vdiq tragjikisht javën e kaluar.

Problemi kryesor i kësaj shoqërie në fakt ilustrohet pikërisht nga kjo mungesë e mbështetjes së mjaftueshme për gazetarinë hulumtuese dhe kritike. Transparenca që kjo gazetari sjell mbi realitetin tonë has jo vetëm në rezistencën e fuqive shtypëse të pushtetit, por edhe në murin e injorancës të një pjese të mirë të shoqërisë, e cila nuk dëshiron të përballet me të vërteta.

Në këtë mes spikaten militantët e partive, për të cilët e vetmja lloj gazetarie me vlerë është ajo që merret me fyerje ose ngritje figurash në kupë të qiellit, varësisht nga preferencat. Nëse nxirret ndonjë e zezë apo kritike për figurën dhe mitin e adhuruar, aty gjithsesi duhet të kenë gisht "qarqet e caktuara".

Edhe më problematik se kontestimi i fakteve, i cili në disa raste është i arsyeshëm për shkak të shpifjeve të shumta, është arsyetimi i veprimeve negative.

Është trishtuese që në shekullin XXI një numër i madh i qytetarëve tanë me qasje në internet (pra me një dritare drejt botës) janë në gjendje që në komentet e tyre t’i arsyetojnë, për shembull, mashtrimet që Azem Syla akuzohet t’i ketë bërë në Zvicër ("ja boj hallall që ka nxjerrë sa ka mujtë"), kërcënimet e Sami Lushtakut ndaj Jeta Xharrës ("kah s’po i rrasë hunët kjo") apo, në rastin e temave sociale, dhunën e burrave ndaj grave ("me siguri ka ba diçka ajo për me e meritu").

Në fund të fundit, lajmet që i prodhojnë elitat tona politike janë thjesht reflektim i disa vlerave tona shoqërore që po artikulohen më së miri nëpër portalet e internetit.

Por, derisa shumëkush prej nesh frustrohet me vazhdimësinë e këtyre mendësive regresive, duhet të kujtohemi se kjo shoqëri ka edhe shumë vlera dhe energji pozitive që nuk po arrijnë të duken nga llumi që ka zaptuar skenën.

Këto vlera gjallojnë brenda atyre qindra mijëra kosovarëve që nuk abuzojnë me zemërgjerësinë e shteteve të huaja, por fitojnë me djersë; gjallojnë brenda asaj shumice të heshtur të njerëzve që përpiqen të jetojnë pa i bërë dëm askujt, por që padrejtësinë e durojnë për shkak se ndihen të pafuqishëm; gjallojnë brenda aktivistëve dhe qytetarëve që ngrenë zërin kundër padrejtësive; e pse jo, gjallojnë edhe brenda një numri burokratësh e zyrtarësh shtetërorë që, megjithatë, udhëhiqen nga dëshira për t’i shërbyer interesit publik.

Këto forca dhe energji të shëndosha herë do kurdo do ta thyejnë murin e injorancës dhe do të dalin në sipërfaqe. Por, meqë vetëdija jonë shoqërore po rritet me shpejtësinë e breshkës, më duket se do të duhet të digjemi dhe të tronditemi fort, si ai fëmija që fut gishtat në prizën elektrike, për ta kuptuar mirë dallimin mes së mirës dhe së keqes.

(Zëri, 22 Mars. http://www.zeri.info/artikulli/3/20/46138/gishtat-ne-prize/) 

Nuk është tragjedi !

Në psikologji njihet gjerësisht koncepti i “efektit të kornizimit” ("framing effect") - një nga dhjetëra “paragjykimet kognitive” që shtrembërojnë sistematikisht gjykimin e njeriut, duke e bërë atë një qenie irracionale të zhytur në iluzione. "Efekti i kornizimit" nënkupton se njerëzit kanë prirje për të ardhur në përfundime të ndryshme mbi një dilemë, varësisht nga mënyra se si ajo parashtrohet.

Për shembull: mes një cope mishi që thuhet se ka 25% dhjam dhe një tjetre 75% pa dhjam, subjektet e eksperimenteve zgjedhin copën e dytë. Edhe pse opsionet janë identike, forma se si dilema parashtrohet – përqindja e lartë e shoqëruar me fjalën "pa dhjam" – disi shkaktojnë iluzionin e zgjedhjes më të mirë.

Rënia e njeriut në gracka të tilla logjike bën që kornizimi të jetë taktikë manipuluese e përdorur gjerësisht në marketing apo në politikë, ku palët mbështjellin ofertat me gjuhë simbolike dhe emocionale. Në SHBA, aktivistët kundër abortit e kanë emëruar kauzën e tyre si "Pro jetës" ("Pro life") meqë, sipas këtij kornizimi të çështjes, mospajtimi nënkupton të jesh "Kundër jetës" (pra, i pashpirt).

Mendoj se efekte të ngjashme po ndikojnë shumë në gjykimin tragjik që po i bëhen kompromisit me Serbinë. Ndonëse s'mund të quhet fitore, ajo është larg së qeni "zhbërje e pavarësisë".

"Efekt të kornizimit" në gjykimin e kompromisit pikë së pari shkakton fakti se ishte Serbia ajo që insistoi për fusnotën, gjë që automatikisht krijon përshtypjen se kjo është njëfarë gracke tejet e mençur. Këtu ndizen fitilat e mendësisë së inferioritetit dhe paranojës, narracioni i të cilës thotë se Serbia është gjithmonë dinake dhe vigjilente, ndërsa ne gjithmonë naivë, dhe se, tani që jemi në duart e "kurvës Evropë", në çdo moment duhet të pritet "ngulja".

Nuk merret parasysh fakti se një insistim i tillë i Tadiqit (një politikan mashtrues sikurse Thaçi) ka për synim që, përmes betejave më tepër simbolike, të amortizojë në elektorat lëshimet substanciale që shumëkush në Serbi po i interpreton si de facto njohje e Kosovës.

"Efekt të kornizimit" shkakton edhe ideja se ne me këtë marrëveshje po e ndihmojnë Serbinë për të marrë statusin e kandidatit për në BE (ndonëse s'është e qartë nëse refuzimi ynë do ta parandalonte këtë gjë). Inati i madh s'po na le të shohin faktin ironik, të cilin po e shohin nacionalistët serbë si Koshtunica – se në afat të gjatë vazhdimi i rrugës së Serbisë drejt BE-së është në interesin e Kosovës.

Ai siguron vazhdimin e nënshtrimit të Serbisë ndaj kushtëzimeve të mbështetësve tanë dhe është i rëndësishëm sidomos për çështjen kyç të veriut - meqë forcat proevropiane në Serbi, janë të vetmet që mund ta shkëpusin mbështetjen për strukturat paralele të lidhura me nacionalistët. Nga ana tjetër, përfundimi logjik i vorbullës integruese është se në BE s'mund të futen shtete që s'e njohin njëri-tjetrin. E përballur me 23 shtete të BE-së që na njohin (përfshi Kroacinë), Serbia e di shumë mirë se çka kjo nënkupton.

Gjykimin tragjik po e shkakton mbi të gjitha frustrimi i përgjithshëm me kushtet e jetesës në Kosovë, si dhe pakënaqësitë me këtë qeveri që fle me krimin dhe nuk tregon vizion apo energji në punë. Depresioni shoqëror sikur po e shkakton një kolaps të arsyes në diskutimet publike.

Asteriksi është pa dyshim fyes. Por, mllefin mënjanë, është e qartë se hesapet tona të mbetura me Serbinë, nuk mund t'i mbyllim pa vazhdimin e bashkëpunimit me ato fuqi që kanë interes për të na ndihmuar, por që duan ta sigurojnë edhe rrugën e Serbisë drejt BE-së. Alternativa e vetme ndaj kësaj strategjie të lodhshme graduale - konfrontimi – është shumë herë më e rrezikshme.

Nuk është e qartë nëse Thaçi ka pasur hapësirë për të nxjerrë më shumë gjatë negociatave. Fakti se ai është në pozitë për t'u shantazhuar nxit dyshime.

Megjithatë, kompromisi më shumë hap sesa që mbyll rrugë për konsolidimin e shtetësisë. Në marrëdhëniet rajonale dhe ato me BE-në i kemi fituar të gjitha atributet e shtetit. Për aq sa fusnota ka peshë, ne jemi pajtuar me 1244-shin po aq sa Serbia është pajtuar me mendimin e GJND-së. Vazhdon ambiguiteti ligjor (me peshën e zbehur Rezolutës). Ata që insistojnë në rëndësinë fatale të 1244-shit injorojnë rolin e fuqisë politike në interpretimin dhe ndryshimin e realiteteve ligjore.

Shumëçka tani do të varet pikërisht nga kjo fuqi politike – nga aftësia jonë dhe e aleatëve për ta thyer bllokadën në OKB përmes njohjeve. Fusnota nuk përbën pengesë. 88 shtete tashmë na kanë njohur përkundër 1244-shit, shumica para mendimit të GJND-së. Madje, analistët liberalë serbë, si Sonja Biserko, mendojnë se shtetet që kanë hezituar të na njohin për hatër të Serbisë mund t'i shohin lëshimet e kësaj të fundit si shenjë se po shkohet drejt njohjes dhe kështu të zbuten në hezitimin e tyre.

Frika nga "tajvanizimi" i çështjes, apo paralelet me Maqedoninë dhe Palestinën, nuk qëndrojnë meqë këto vende përballen me shtete që kanë fuqi të madhe bllokuese. Serbia nuk është as Kinë (fuqi botërore dhe anëtare e KS), as Greqi (anëtare e NATO-s dhe BE-së), e as Izrael (aleate e SHBA). Serbia do të jetë vetëm kandidate për BE.

Kompromisi e mori këtë përmbajtje dhe Serbia mori kandidaturën për shkak të dëshirës së diplomatëve evropianë për të siguruar fitoren e Tadiqit në zgjedhje, me idenë se fitorja do të nënkuptonte miratim të heshtur elektoral për orientimin që favorizon BE-në para Kosovës, gjë që mbase i krijon Tadiqit kapital politik, e pse jo edhe mandat, për të bërë koncesione më të mëdha pas zgjedhjeve.

Rreziqet gjithsesi janë se kohëzgjatja shumëvjeçare e negociatave për anëtarësim në BE, zvogëlon motivet e Serbisë për koncesione më të shpejta, por edhe mundësia reale e fitores së kursit antievropian në zgjedhje. Për këto arsye mbetet kyç fokusi te njohjet dhe te ruajtja e mbështetjes së aleatëve.

Derisa e gjithë kjo dramë e lodhshme të vazhdojë, do të ishte mirë sikur herë pas here të kujtoheshim se jemi të pavarur për t'u marrë me çështje "triviale" si zhvillimi ekonomik.

(Zëri, 1 Mars, http://www.zeri.info/artikulli/3/20/44871/nuk-eshte-tragjedi/)

Shkolla e ligjit dhe beteja për Prizrenin

Pasi që më 14 janar dha dajak në stilin e Lukashenkos dhe ua përçoi kundërshtarëve politikë një mesazh frikësues, në protestën e dytë, kryeministri Thaçi u tërhoq nga strategjia e kërbaçit.

Dhuna e tepruar e policisë irritoi gjerësisht shoqërinë, duke përfshirë edhe ata që s'janë mbështetës të VV-së. Ky fakt duhet ta ketë shtyrë kryeministrin që të rimendohej për qasjen agresive dhe kundërligjore ndaj protestave.

Edhe vetë thelbin e mosmarrëveshjes (çështjen e mocionit) ai e çoi aty ku duhej - në Kuvend, duke ia eliminuar kështu VV-së argumentin legjitim se qeveria nuk po i zbatonte vendimet e institucionit më të lartë të shtetit.

Për Thaçin, ligji mbetet një leckë e përdorshme vetëm në rastet e përshtatshmërisë politike. Dashuria e tij retorike për rendin institucional, e shpërfaqur zhurmshëm para protestës së parë, e bën të pamundur gjetjen e ndonjë sinonimi më të përshtatshëm dhe më të fortë për fjalën hipokrizi.

Çfarë e pengon kryeministrin që, për shembull, t'i vërsulë forcat e rendit drejt vjedhësve të votës apo cubave të parasë publike?

Zbutja e Thaçit megjithatë nxjerr sheshit diçka pozitive. Ndoshta s'mund të flasim për ndonjë përmirësim të tijin të sinqertë, por gjithsesi është i dukshëm njëfarë emancipimi i vockël i shoqërisë.

Kam përshtypjen se reagimet e opinionit, qofshin këto komentet e ndryshme nëpër media, apo edhe protestat si ajo e organizuar nga OJQ-të, po e arrijnë njëfarë efekti në frenimin e impulseve të shfrenuara të politikanëve. U përçua dhe u pranua mesazhi se dhuna është e papranueshme.

Në këtë drejtim, njëlloj pozitive sa zbutja e Thaçit ishe edhe tërheqja e VV-së nga protesta, e sidomos vendimi i saj për ta dërguar çështjen e mocionit në Gjykatë Kushtetuese.

Sikur edhe agjenda politike e VV-së të ndiqte këtë trajektore të moderimit, duke u shkundur nga botëkuptimet dogmatike dhe regresive, atëherë Kosova do të fitonte jo vetëm një opozitë të vërtetë ndaj pushtetit (gjë që VV-ja tashmë është), por edhe një alternativë më të mirë kundër tij.

Por të kthehemi te sundimi i ligjit.

Gjatë dy viteve të fundit, për shkak  një vargu zhvillimesh dramatike politike, shoqëria jonë kolektivisht kaloi nëpër njëfarë shkolle të ligjit.

Shkarkimi i dy presidentëve nga Gjykata Kushtetuese, por edhe disa vendime të tjera të saja (si psh. kthimi i ligjit për privilegjet e deputetëve), jo vetëm që na mësuan për rëndësinë e pushteteve të ndara, por edhe na vetëdijesuan për hapësirën (sado të kufizuar) që ekziston për t'i kanalizuar betejat politike përmes mekanizmave të sistemit.

Vendimi i VV-së për t'iu drejtuar GJK-së është indikacion i kësaj rritjeje të besueshmërisë ndaj sistemit dhe të krijon përshtypjen se ne megjithatë po ndërtojmë shtet; se mund t'i ndjekim bindjet tona duke e forcuar njëkohësisht logjikën e shtetit ligjor.

Natyrisht, shumë njerëz (sidomos tifozët partiakë), janë cinikë dhe përçmues ndaj atyre që i japin prioritet sundimit të ligjit para agjendave politike ("liberal naivë", na quajnë). Kjo s'është e habitshme. Edhe në sport askush nuk bën tifozllëk për arbitrin.

Matrapazët flasin me cinizëm për sundimin e ligjit meqë ai u pengon në përpjekjet për të abuzuar me pushtetin.

Në anën tjetër, janë idealistët dogmat, "zotëruesit e të vërtetave supreme" - ata që mendojnë se idetë dhe teoritë e tyre vlejnë më shumë se votat e sovranit. Këtyre sundimi i ligjit u shfaqet si pengesë në përpjekjet për t'ia imponuar bindjet shoqërisë.

Por ja që për rregullat ia vlen të luftohet, edhe nëse të gjitha palët të shajnë si arbitrin në një ndeshje sportive.

Rendi ligjor – ky konsensus elementar i shoqërisë që rregullon marrëdhëniet ndërnjerëzore – përbën thelbin e demokracisë liberale, parakushtin e çfarëdo përparimi dhe gurthemelin e civilizimit modern.

Në shtete të brishta si Kosova, ky rend ligjor është si një kullë prej letre e cila mund të shembet lehtësisht nga frymët rrëmbyese të politikës.

Javën e kaluar kësaj kulle i frynë të gjithë. Nuk ka ndonjë dallim mes dëshirës së VV-së për ta marrë ligjin në duart e veta dhe injorimit që Thaçi i bëri vendimeve të Kuvendit.

Nxjerrja e mosmarrëveshjeve politike përtej kornizave të ligjit nuk çon askund përveçse në dhunë e në rastin më ekstrem në luftë civile.

Shqipërisë iu deshën ngjarjet e 97-ës që ta nxirrte këtë mësim. Do të varet nga palët politike, e sidomos nga institucionet e pavarura si GJK-ja, nëse ne do ta tejkalojmë këtë "vit shkollor" pa dhimbje, por vetëm duke e forcuar shtetin.

Beteja e radhës për forcimin e shtetit ligjor, me karakter lokal por edhe kombëtar, do të zhvillohet këtë të diel në Prizren.

Atje, përmes të drejtës kushtetuese të protestës, një grup qytetarësh do ta kundërshtojnë një ligj absurd që Kuvendi miratoi për qendrën historike të qytetit. Ky ligj esencialisht i lë liritë e prizrenasve nën mëshirën e institucioneve fetare si Kisha Ortodokse Serbe.

Për ta kundërshtuar këtë ligj të panevojshëm – një ligj i cili, siç argumenton bindshëm Hajrulla Çeku, nuk është as në përputhje as me Kushtetutën, as me Pakon e Ahtisaarit e as me vullnetin e qytetarëve të Prizrenit – këta të fundit po i sosin të gjitha mekanizmat brenda sistemit.

Injorimi i nismave të tilla nga ana e qeverisë është akt po aq shtetrrënues sa disa prej veprimeve të VV-së. Në anën tjetër, një fitore eventuale e qytetarëve të Prizrenit përbrenda sistemit jo vetëm që do ta largonte një ligj absurd, por do t'ia shtonte një tullë betoni, sado të vogël, mureve të kullës sonë prej letre.

Duhet kuptuar përfundimisht se janë pikërisht këto mure dhe këto tulla ato që shërbejnë si garanci të lirive dhe të drejtave tona.

(Zëri, 26 Janar: http://www.zeri.info/artikulli/3/20/42756/shkolla-ligjore-dhe-beteja-per-prizrenin/)

Politika epike dhe heroi i munguar

Një veprim politikisht i paarsyeshëm i VV-së u vijua nga një reagim edhe më i paarsyeshëm i policisë: dhunë joproporcionale, me raste edhe brutale, ndaj protestuesve të qetë (madje edhe deputetëve) që ushtronin një të drejtë kushtetuese. Palët e përfshira në këtë mejdan të paarsyeshmërisë e nisën vitin e ri duke ia imponuar shoqërisë një polarizim të skajshëm.

Nën tymnajën e emocioneve, ligjërimi publik u elektrizua deri në pikën ku sot pak kush dëshiron të dëgjojë argumente. Po zhduket edhe ajo pak hapësirë që ekzistonte për reflektime më objektive. Çdokush ndjen detyrim për t'u pozicionuar.

Provokimi i një situate të tillë duket se ishte synimi kryesor i VV-së kur e organizoi protestën. Një reagim i dhunshëm i policisë ishte i pritshëm dhe ishte pikërisht ajo që VV-ja kërkonte. Në ndjekjen e synimeve të tija politike, Kurti është një zbatues i shkathët i taktikave provokuese alla-Gandi.

Preteksti zyrtar i aksionit edhe mund të ketë qenë bllokimi i importeve serbe. Por, shihen qartë edhe motivet e politikës së brendshme – rimobilizimi i bazës mbështetëse, viktimizimi para opinionit, thellimi i portretit negativ të qeverisë dhe i partive opozitare si të nënshtruara, etj.

Në një kohë kur frustrimi me gjendjen socio-ekonomike po rritet (sidomos te rinia), VV-ja po e provokon njëfarë pike të vlimit në kundërshtinë qytetare ndaj qeverisë. Jo pak mbështetës të saj në internet po i fryjnë idesë së një "pranvere shqiptare".

Dramatizimi i situatës i interesonte edhe kryeministrit. Para protestës, bashkë me megafonët e tij mediatikë, ai nxeu gjakrat duke përdorur një retorikë provokuese dhe kërcënuese. Karikaturizimi i VV-së si një mbeturinë e mendësive të së shkuarës (fatkeqësisht, jo krejt i pabazë), synonte mbërthimin e qeverisë me petkun përparimtar, properëndimor dhe institucionalist.

Për Thaçin, zhvendosja e debateve politike në nivele të tilla simbolike është e dobishme meqë ajo e largon vëmendjen nga mungesa e vizionit dhe nga dështimet konkrete në qeverisje. Në anën tjetër, dhuna e policisë shërbeu si paralajmërim për ndonjë protestë më serioze në të ardhmen.

Ngjarjet e ditëve të fundit, pra, nuk kishin të bënin vetëm me sundimin e ligjit, Serbinë dhe rezolutat e Kuvendit - por para së gjithash me lëvizjen e figurave të shahut dhe me shfaqjen para syve tanë të filmave epikë, ku kacafyteshin e mira dhe e keqja.

Por, përkundër pretendimeve të palëve, në realitetin tonë gjërat nuk mund të priten kaq lehtësisht me thikë.

“Te individët çmendia është gjë e rrallë, por tek grupet, partitë, kombet dhe epokat ajo përbën rregullin”, thoshte me mprehtësi Niçe. Në kushtet e polarizimeve grupore dhe emocionalitetit të tepruar, ajo që vdes e para është e vërteta. Vdekja e saj çon drejt çmendisë kolektive për të cilën fliste Niçe.

Mjafton të shohim se si vritet e vërteta nga polarizimi i skajshëm në Shqipëri. Nëse i ndiqni lajmet në dy stacionet më të mëdha televizive (Top Channel dhe Klan), fitoni përshtypjen se bëhet fjalë për dy Shqipëri krejt të ndryshme – njëra që çdo ditë e më shumë po shkon drejt humnerës, tjetra që po lulëzon pa të ndalur.

Edhe ne, me sa duket, po rrëshqasim drejt një skizofrenie të tillë interpretimesh teksa përballemi me narracione të kundërta dhe absolutiste të realitetit. Brenda masës së madhe të grisë, të gjithë na bërtasin: "ne jemi e bardha, ata janë e zeza".

Natyrisht, palët dhe rolet e tyre nuk mund të relativizohen dhe të barazohen. Por, nuk duhet lejuar as verbërimin para fakteve dhe arsyes së shëndoshë.

Interpretimi im modest i fakteve është ky: e kemi një qeveri teknikisht më të pregatitur se qeveritë e mëparshme, por tejet të ngathët, pa ndonjë vizion udhëzues zhvillimor dhe vazhduese të avazit të shkeljes së ligjeve dhe hajnisë.

Burimi i problemit mbetet një kryeministër i cili, nëse e përdorim një kategorizim teorik të liderëve, na del të jetë një "lider transaksional" – i interesuar vetëm për mbajtjen e pushtetit përmes shkëmbimit të favoreve - dhe jo një "lider vizionar" i interesuar për shkundjen e status-kuos dhe ndryshimin qenësor të gjërave.

Në një kohë kur qytetarët kanë etje të dukshme për shpresë dhe për alternativa, çfarë bën VV-ja, kjo strehë e fundit e grimcave të etikës në politikë?

Ajo vazhdon ta keqorientojë frustrimin legjitim të qytetarëve me qeverinë drejt disa fiks-ideve dhe botëkuptimeve kokëforta skematike, të ngjashme me ato që tashmë janë vërtetuar si të gabuara – prej kundërshtimit të Rambujesë e deri te kundërshtimi i Pakos së Ahtisaarit.

Popullizimi euforik, i karakterizuar nga një ligjërim i rrezikshëm nacionalist dhe një formë e socializmit dogmatik, mbetet instinkti primar dhe i natyrshëm politik i VV-së.

Albin Kurti dhe VV-ja kanë luajtur rol shumë të rëndësishëm në shoqërinë tonë, mbi të gjitha në ngjalljen e idesë së qytetarisë aktive. Por, është koha e fundit që ata të kthejnë sytë drejt brendisë së Kosovës të mos e shohin absolutisht çdo gjë, përfshirë këtu edhe industrializimin e vendit, si katërçipërisht të varur nga raportet me Serbinë.

Me qasjen e saj të sotme VV-ja i ngjan një fëmije të llastuar që e ka dhomën të mbushur me njëqind lodra (v.j. korrupsioni, politikat zhvillimore, etj) por është fiksuar të hapë me dhunë derën e dhomës së kompjuterit teksa prindërit po e kërkojnë çelësin (v.j. ndërkombëtarët, veriu, Serbia).

Personalisht vazhdoj ta kem njëfarë shprese se Kurti një ditë mund të bëhet diçka si Joshka Fisheri – një radikal me zemrën në vendin e duhur, i cili me kalimin e kohës i thërret aryes. Por, me vazhdimin e kësaj agjende të pakokë të VV-së, kjo shpresë po më zbehet gjithnjë e më shumë.

(Zëri, 19 Janar)

http://www.zeri.info/artikulli/3/20/42281/politika-epike-dhe-heroi-i-munguar/

Syzet e reja për 2012

Në vitin 1999, psikologët Kristofer Çabris dhe Daniel Simons nga Universiteti i Harvardit e bënë një eksperiment shumë interesant. Mblodhën një grup njerëzish para televizorit dhe ua lëshuan një video të gjatë një minutë e gjysmë, në të cilën shiheshin gjashtë njerëz - tre prej tyre të veshur me uniforma të bardha dhe tre të tjerë me uniforma të zeza.

Personazhet e videos lëviznin në mënyrë kaotike brenda një dhome duke i pasuar njëri-tjetrit topa të basketbollit. Të bardhët ua pasonin topat të bardhëve dhe të zinjtë të zinjve.

Detyra me të cilën u ngarkuan subjektet e eksperimentit ishte e thjeshtë: të numëronin pasimet e topit që bëheshin mes njerëzve me fanela të bardha.

Ky eksperimet është përsëritur dhjetëra herë dhe gjithmonë ka dhënë rezultate të njëjta. Gjysma e atyre që e shohin videon nuk vërejnë asgjë të pazakontë dhe në fund thjesht e japin një shifër të pasimeve të numëruara. Pjesa tjetër vërejnë se në mes të videos, për nja 7-8 sekonda, në skenë papritmas shfaqet një person i veshur me uniformën e gorillës.

Truri i njeriut, i përqendruar në ndjekjen e lëvizjës së fanelave të bardha, bllokon qëllimisht ndjekjen e çfarëdo objekti në ekran që ka ngjyrë të zezë (fenomeni njihet si "vëmendje selektive"). Si rrjedhojë, shumë njerëz nuk e vërejnë fare gorillën, ndonëse ky i fundit duket shumë qartë.

Ekperimenti i "Gorillës së padukshme" më bie ndërmend sa herë që në mediat tona shpërthen ndonjë "debat i madh" dhe opinioni merret gjërë e gjatë me çështje të cilat, të paktën për mua, janë krejtësisht të parëndësishme në krahasim me problemin madhor të kësaj shoqërie: politikat zhvillimore të qeverisë.

Fakti se qeveria e Thaçit vazhdon të mos e ketë një vullnet apo strategji koherente për zhvillimin e qëndrueshëm të Kosovës, më ngjan me atë gorillën në videon e eksperimentit. Ky fakt vazhdimisht na ikën prej syve për shkak të aftësisë sonë të pashterrshme për t'u shpërqendruar dhe për t'u marrë me probleme të tjera kryesisht të kota që na servohen nga mjedisi mediatik dhe politik.

Bëhet fjalë për çështje të cilat na përmbushin nevojat tona psikologjike (sidomos inatet e vjetra), apo thjesht çështje që janë të kuptueshme brenda nivelit të njohurive të shoqërisë.

Edhe kur flitet për zhvillimin, gjithçka bëhet në një nivel popullist dhe sipërfaqësor. Mendësia dominuese e barazon zhvillimin me investimet në kapitalin fizik dhe nuk kuptohet se politikat e zhvillimit janë një ndërmarrje komplekse dhe shumëdimensionale, apo se aspekti më i rëndësishëm për zhvillim të qëndrueshëm është investimi në kapitalin njerëzor.

Por, për çështje të tilla, me disa përjashtime të vogla, në mediat tona nuk diskutohet. Kjo ndodh ose për shkak se mediat dhe opinionistët qëllimsht nuk merren me tema të tilla (për shkak se nuk duan apo nuk dinë), ose për shkak se atyre nuk u jepet rëndësi nga konsumatorët e medias, gjë që, në epokën e tregut të lirë mediatik nënkupton edhe presione ndaj medias dhe gazetarëve për të zvogëluar ofertën e temave të tilla.

Gjithsesi, është fatkeqësi që po hyjmë në vitin 2012 si një shoqëri mjaft foshnjore; shoqëri lehtësisht e shpërqendrueshme nga marrja me ato që do të duhej të ishin prioritetet tona; shoqëri gjërësisht e frustruar me gjendjen e tanishme por njëkohësisht e paaftë për të kuptuar burimin e këtij frustrimi dhe për të identifikuar apo artikuluar rrugëdaljet.

Vazhdojmë të merremi me debate të kota që s'na çojnë askund përveçse na ofrojnë mundësi për të shfryrë mllef.

Sa më e dobishme do të ishte, për shembull, sikur energjinë e harxhuar në ndjekjen dhe ushqimin e psikodramës mes Rexhep Qosjes dhe ASHAK-ut ta kishim drejtuar në një diskutim më të gjerë rreth, ta zëmë, politikave industriale të Kosovës? Në fakt, një detyrë e tillë u takonte pikërisht akademikëve që ngatërroheshin mes vete për çështje personale.

Por, jo! Për shoqërinë tonë iracionale është më e rëndësishme që të flasim për atë se "kush kujt çka i tha në vitet 90" sesa të flasim për të tashmen dhe të ardhmen.

Në nivel më të gjërë, burimi kryesor i problemit gjithsesi qendron te disa tipare themelore të natyrës njerëzore. Psikologët prej Sigmund Frojdit e deri te gjiganti i ditëve të sotme Daniel Kahneman na mësuan se njeriu është në thelb një qenie shumë joracionale. Aftësia e tij/saj për të përceptuar botën dhe për t'u dhënë kuptim gjërave lë shumë për të dëshiruar.

Nëse në një video të thjeshtë, për shkak të një intervenimi nga ca eksperimentues, ne nuk e shohim një gjë kaq të dukshme dhe të veçantë si gorilla, paramendoni se sa të aftë jemi që t'i shohim e t'i kuptojmë gjithë ato dinamika të pakapshme nga syri por të cilat janë përcaktuese dhe të rëndësishme për zhvillimet shoqërore.

Mjegullën epistemike të racës njerëzore shoqëria jonë e pasuron me mjegullën vendore të injorancës krenare. Dhe natyrisht, "Ujku do mjegull!", na tërheq vërejtjen Genc Salihu në refrenin e njërës prej këngëve të tija të reja. Brenda kësaj mjegulle gjallërojnë ujqërit e shumtë të politikës kosovare.

Mjegulla u mundëson të gjitha partive, në pushtet apo opozitë, që mungesën e platformave konkrete zhvillimore ta zëvendësojnë me simbolika, mite dhe popullizma që ndjellin emocionet e turmave. Një shoqëri e cila me lehtësi ha karrema të tillë ia vështirëson shtypit detyrën emancipuese – atë të tërheqjes së vëmendjen drejt problemeve të rëndësishme, drejt "gorillës".

Por ky është një mision për të cilin ia vlen të luftohet. Prandaj për vitin e ri do të dëshiroja që të gjithë të vinim një palë syze të reja të mendimit kritik - rezistuese ndaj budallallëqeve të kota dhe përqendruese drejt prioriteteve të qenësishme të vendit.

Rol të rëndësishëm në këtë mision pa dyshim luajnë mediet meqë ato janë kornizueset e "vëmendjes selektive" të opinionit publik. Të paktën për autorin e këtyre rreshtave - një eksponent margjinal i medias – ndjekja e këtij misioni përbën një zotim të vitit të ri.

Kolumna për edicionin e fundvitit të Gazetës Zëri. Botuar me 31.12.2011. http://www.zeri.info/artikulli/3/21/41223/syzet-e-reja-per-2012/ 

Ranë këto morte...

Mëngjes i zymtë Dhjetori. Jashtë mban një aso i ftohti me frymë therrëse dhe të akullt që të humbet ndjesinë e lëkurës së fytyrës.

Në këtë kohë mortesh, i ftohti është edhe metaforik dhe ndihet shpirtërisht. Pranë derës së një shtëpie të madhe, asaj të Lirisë dhe Drejtësisë, janë vendosur dy karrige me peshqir. Dy fotografi të kornizuara mbajnë mbishkrimet: Kristofer Hiçens dhe Vaclav Havel. Dashamirë të familjes janë rreshtuar për kryeshëndosh në një rradhë të gjatë gjarpëruese.

Shtëpia nuk e ka ndonjë zot për t'ia shëndoshur kryet. Miqtë kanë ardhur aty për ta ngushëlluar veten dhe njëri tjetrin. Për këtë qëllim, brenda shtëpisë janë vendosur libra kujtimesh ku të pikëlluarit shkruajnë reflektime. Njëri prej tyre u përpoq të bënte një lidhje të shkurtër tematike mes këtyre dy gjigantëve të shuar në të njejtën javë:

"Të dy ishin armiq të tiranisë dhe të padrejtësisë. Ndonëse vepruan në fusha dhe rrethana të ndryshme – Hiçens si gazetar dhe intelektual publik nga bota anglo-saksone, Havel si dramaturg, disident dhe më vonë politikan nga Evropa lindore – dhe ndonëse kishin karaktere krejt të kundërta – Hiçens sherrxhi i zhurmshëm dhe politikisht jokorrekt, Havel i ëmbël dhe i sjellshëm - figurat e tyre megjithatë bashkoheshin te një vizion i përbashkët: te angazhimi për ta çliruar individin dhe shoqërinë prej ideologjive shtypëse dhe manipuluese.

Shoqërinë e drejtë ata nuk e konceptonin mbi ndonjë doktrinë githpërfshirëse, "ide supreme" apo figurë të autoritetit, por duke patur si themel diçka fare të thjeshtë: individin mendërisht të lirë dhe kritik.

Në librin "Letra drejtuar kundërshtuesit të ri", Hiçens udhëzon ata që ai i konsideron bartësit e stafetës së Emile Zolas, idealistët dhe intelektualët e rinj përparimtar që vazhdimisht janë "në kërkim të 68-ës së tyre". Si veteran i kësaj lëvizjeje dhe fryme, ai jep vërejtje për grackat dhe miopitë vetëshkatërruese të idealizmit dhe ideologjive dogmatike; fton që të jemi introspektiv dhe të vëmë në dyshim motivet tona; të thyejmë besnikërinë ndaj përkatësive grupore në rrethanat e çmendive kolektive; të nxjerrim sheshit hipokrizitë e ideologjive "qëllimmira" që kufizojnë liritë individuale dhe legjitimojnë shtypjen; ta shohim ngritjen e zërit si obligim, meqë "varri na jep kohë të mjaftushme për të heshtur".

Vetëm individët e tillë, aktiv dhe mendërisht të lirë nga dogma, mund të prodhojnë shoqëri të drejta dhe të parandalojnë ardhjen e Hitlerëve, Ahmedinexhadëve, Kastrove, Talebanëve, Millosheviçëve apo Enver Hoxhëve të kësaj bote.

Të njejtin individ mendërisht të lirë e shohim edhe në prapavi të sprovës monumentale të Havelit, "Fuqia e të pafuqishmëve", një vepër e cila motivoi shumë prej lëvizjeve anti-komuniste të Europës lindore. Të përballur me dhunën e pushtetit autoritar, duke jetuar "sikur regjimi nuk ekziston", individët mendërisht të lirë të Havelit ishin në gjendje ta çarmatosin aparatin represiv të shtetit dhe të bënin të dukshme atë që shumicës ua mjegullonte tyta e pushkës: pafuqinë e shtetit përballë mosbindjes civile të shumicës.

Ndonëse kishin bindje dhe qëndrime të forta morale, Hiçens dhe Havel ishin intelektualë të lirë nga mendimet skematike "autopilot". Në debatet mbi çështjet e mëdha të kohës, kjo i dallonte ata nga figura të tjera të botës intelektuale që konsiderohen si "autoritete morale" (si psh. dogmatiku i mërzitshëm Noam Çomski). Ndonëse qëndrimet e tyre shpesherë binin në kundërshtim me pozicionet e kampeve të përkatësisë (të majtës, kombit, etj), këto "kontradikta" në fakt ishin dëshmi e guximit, besnikërisë ndaj vlerave themelore universale, por edhe fleksibilitetit intelektual për t'ia përshtatur ato rrethanave të reja.

Ilustrimi më i mirë i konsistencës së Hiçensit dhe Havelit, e rrjedhimisht i hipokrizisë së figurave si Çomski, ishte qendrimi i tyre ndaj intervenimit të NATO-s në Kosovë. Derisa të parët mbështesnin zëshëm intervenimin si detyrim moral, i dyti vendosi që më i rëndësishëm se reagimi ndaj gjenocidit ishte kundërshtimi i "imperializmit amerikan". Pozicion moralisht kundërmues mbanin edhe shumë të djathtë (përfshi këtu edhe disa kundërshtarë të Presidentit Havel në Çeki) të cilët gjykonin nga prizmi i real-politikës dhe interesave të ngushta kombëtare.

Busullën morale të Hiçensit dhe Havelit mbase e bënte superior fakti se ata nuk ishin "filozof të karrikes", njerëz të përhumbur nëpër qiejt teorik të librave, por intelektualë që viheshin në vijë të parë të frontit kundër pardrejtësive. Përderisa Havel kishte shijuar burgun për disidencën e tij, Hiçens bredhte botën dhe mishërohej me kontekstin e konflikteve. Teksa shëtiste nëpër Sarajevën e rrethuar nga snajperistët serb, ai e kuptoi shumë mirë se kush është luftënxitësi dhe kush janë viktimat në Ballkan.

Me Hiçensin vazhdon fryma e Oruellit, ajo e të majtës anti-autoritare, dhe del si hipokrite ajo e majta bajate, trushpërlarë, anti-imperialiste e cila SHBA-të i barazon me dreqin.

Për Hiçens dhe Havel, SHBA-të dhe fuqitë perendimore, përkundër të metave të tyre, me të drejtë shihen si forca në thelb përparimtare dhe misionare në përhapjen e vlerave të epokës së përndritjes. Ky botëkuptim madje i afroi ata me lëvizjën neo-konservatore në SHBA në sfidat kundër lëvizjeve anti-moderniste si ajo e "fashizmit islamik" (një term të cilin Hiçens e popullarizoi) dhe regjimeve despotike në Afganistan dhe Irak. Historia do të dëshmojë nësë kishin drejtë në këtë pozicionim apo jo, por ajo që nuk mund të kontestohet është besnikëria e tyre ndaj parimeve universale të lirisë dhe drejtësisë."

Pasi mbaroi së shkruari reflektimin, i pikëlluari u largua nga shtëpia dhe eci në drejtim të një rrugice të errët. Në një shtëpi tjetër po mbahej e pamja për diktatorin koreano-verior Kim Jong-Ill. Rradhë këtu nuk kishte. Nëpër disa shtylla elektrike pluhuri tashmë kishte mbuluar afishet e Bin Ladenit dhe Gadafit. Në një shesh përballë dukeshin të shtrira për toke disa shtatore diktatorësh me mbishkrime arabe.

"Megjithatë, ishte një vit i mirë për lirinë." Edhe i ftohti sikur u zbut.

(Zëri, 22 Dhjetor 2011)

Kultura shqiptare, si riprodhuese e mjerimit

Para disa ditësh, në Gazetën “Jeta në Kosovë”, Artan Mustafa e botoi një koment të mirë reflektues mbi kulturën shqiptare të cilën ai e përkufizoi, mes tjerash, si një forcë shtypëse ndaj individit. Shkrimi i Mustafës duhet lexuar në tërësi për t'u kuptuar më mirë, por do ta shfrytëzoja atë si shkas për nxitjen e një debati më të gjerë mbi kulturën tonë dhe rolin e saj pengues ndaj ndryshimit dhe zhvillimit shoqëror.

Mbase duhet sqaruar se këtu fjalës kulturë po i jepet një përkufizim i gjerë antropologjik, duke nënkuptuar normat dhe vlerat që dominojnë dhe e rregullojnë një grup shoqëror apo përcaktojnë sjelljet e individëve. Ndonëse trajtimi i kësaj teme kërkon hapësirën e një libri të tërë, këtu po i parashtroj shkurtimisht (aq sa lejon një shtyllë gazete) vetëm tri shkaqe të natyrës shtypëse të kulturës shqiptare, por edhe efektet e tyre mbi ndryshimin shoqëror.

Së pari, kultura shqiptare e Kosovës, si pasojë e një historie të gjatë pushtimesh dhe kërcënimesh të jashtme, është tejet konservatore dhe karakterizohet nga një tendencë e fortë e mbylljes brenda traditave, vlerave dhe një identiteti paramodern kombëtar. Tendencat modernizuese të shoqërisë shihen si kërcënim ndaj këtij identiteti të ngrirë në kohë. Prandaj edhe vazhdon insistimi për t'i ruajtur traditat e tij si tërësi (pa e ndarë shapin nga sheqeri), meqë supozohet se ne kështu jemi "në gjendjen tonë natyrore dhe burimore".

Së dyti, problem mbetet niveli i ulët i aftësisë së qytetarëve për reflektim kritik - për të vënë në pikëpyetje legjitimitetin e bindjeve, miteve, autoriteteve apo vlerave dominuese në shoqëri (psh. aftësia e Kopernikut për të vënë në pikëpyetje dogmën kishtare se toka ishte në qendër të universit). Në këtë drejtim, shoqëria jonë karakterizohet nga një nivel i lartë i adhurimit, besimit dhe lidhjes emocionale që njerëzit kanë ndaj ideve apo autoriteteve dominuese.

Investimi i madh emocional në ideologji, parti apo individë të caktuar e bën të pamundur reflektimin kritik, meqë për individin e tillë çfarëdo dyshimi ndaj objektit të adhurimit apo përkatësive grupore është kërcënues ndaj egos dhe has në rezistencë të fortë psikologjike.

Para disa muajsh, një artikull në një revistë amerikane tregonte për një kult fanatikësh të cilët për vite të tëra kishin parashikuar se bota do të merrte fund në një ditë të caktuar si rezultat i një sulmi të jashtëtokësorëve. Kur ky sulm nuk kishte ndodhur në këtë datë, në vend se të vinin në dyshim vetë besimin e tyre në këtë ide, pjesëtarët e kultit ishin arsyetuar se diçka kishte ndodhur që i kishte shtyrë jashtëtokësorët të ndryshonin mendjen.

Nga ky prizëm i dobësisë psikologjike mund të shihen edhe gjithë ata kosovarë që refuzojnë të pranojnë defektet e objekteve të tyre të adhurimit dhe besimit (partive, liderëve, ideologjive), por vetëm t'i arsyetojnë ato dhe të insistojnë në pagabueshmërinë e tyre.

Së treti, jetesa e gjatë në kushtet e varfërisë shkakton shumë simptome negative psikologjike të cilat me kalimin e kohës nguliten thellë në kulturën e shoqërisë. Mes këtyre tipareve spikasin eksternalizimi i përgjegjësive, mungesa e vetëbesimit, mungesa e nismës individuale, etj. Të gjithë jemi dëshmitarë se në Kosovë dominon diçka që unë do ta quaja mentaliteti i qyqanit – i njeriut mosbesues ndaj ndryshimit, arsyetues të mosangazhimit, i cili nuk e merr përgjegjësinë mbi veten si individ por i nënshtrohet fatit.

Para disa vitesh, teksa me një mik po i komentonim disa vrima në kulmin e sallës së arritjeve të Aeroportit të Prishtinës (prej ku po futeshin brenda pika shiu), habiteshim se si një ndërmarrje fitimprurëse si aeroporti nuk bën një investim minimal për të mbyllur ca vrima. Një udhëtar tjetër ndjeu obligim për të ndërhyrë në bisedën tonë, për t'u arsyetuar se ne jemi shtet i varfër dhe se nuk kemi mundësi për të bërë gjëra të tilla (pra, as edhe të mbyllim vrima!). është pikëlluese lehtësia me të cilën mentaliteti ynë qyqar e pranon, toleron dhe legjitimon gjendjen e tij ekzistuese edhe në rastet kur zgjidhjet janë fare të lehta.

Një shoqëri konservatore dhe rezistuese ndaj ndryshimit të vlerave tradicionale; ku individët më shumë adhurojnë dhe besojnë në autoritete sesa që mendojnë për vete; dhe ku shumica i nënshtrohen fatit dhe nuk marrin përgjegjësi për ta ndryshuar atë – një shoqëri e tillë është shtypëse ndaj individit i cili mendon ndryshe, sfidon bindje dominuese dhe aktivisht kërkon ndryshim.

Delen, e cila përpiqet të largohet prej kësaj kopeje të mjerimit, nuk e ha ujku, por vetë tirania e kopesë e cila kërkon uniformitet dhe nënshtrim ndaj gjendjes ekzistuese. Si mund të ndryshojë për së mbari një shoqëri, kultura e së cilës i shtrydh pamëshirshëm agjentët e vet të ndryshimit?

Studiuesit e rolit të kulturës në varfërinë e shoqërive, si psh. Lawrence Harrison, argumentojnë se disa shoqëri kanë "trajta rezistuese ndaj përparimit" apo edhe se "varfëria është gjendje mendore". Ndonëse teorizimet e tilla kanë ngjyrime ideologjike konservatore dhe anashkalojnë shkaktarë të tjerë të rëndësishëm të moszhvillimit dhe varfërisë (para së gjithash strukturën ekonomike), nuk mund të mohohet se kultura dhe vlerat e një shoqërie, për shkak se transmetohen nga gjenerata në gjeneratë, luajnë rol të rëndësishëm në riprodhimin e mjerimit tonë shoqëror.

Neve na mbetet që të reflektojmë më thellë mbi këto vlera negative. Mbase si fillim do të ishte e udhës që të mos e shtypnim atë që mendon dhe vepron më ndryshe, atë "të paarsyeshmi", qoftë edhe nëse ky person na i sfidon vlerat dhe bindjet tona më të çmuara. Rëndësinë e njeriut të paarsyeshëm në ndryshimin e një shoqërie e ilustron bukur thënia e famshme e dramaturgut, George Bernard Shaw: “Njeriu i arsyeshëm i përshtatet botës, ndërsa i paarsyeshmi përpiqet t'ia përshtatë botën vetes. Prandaj, përparimi i njerëzimit varet nga njeriu i paarsyeshëm”.

Zëri, 24 Nentor: http://www.zeri.info/artikulli/3/20/39017/kultura-shqiptare-si-riprodhuese-e-mjerimit/

Folklori dhe logjika e asfaltit

A është lajm i mirë fakti se një pjesë e Kosovës u lidh me Shqipërinë përmes një autostrade? Kjo pyetje, e parashtruar në këtë formë, pa dyshim se e merr një përgjigje pozitive nga një shumicë dërrmuese qytetarësh.

Para pak vjetësh, teksa për të shkuar në Tiranë trondisnim zorrët nëpër kthesat malore të Xhaxhit, ideja se kjo rrugë do të mund të shkurtohej në vetëm 3-4 orë i ngjante një ëndrre shumë të largët.

Janë të natyrshme edhe reagimet emocionale, të cilat i ndjell simbolika e autostradës –fakti se ne shqiptarët, të ndarë nga rrymat e historisë dhe muret e gjeografisë, sot jemi më afër njëri-tjetrit se kurdoherë më parë.

Në nivel personal, meqë rrugën për në Tiranë e bëj rregullisht, ekzistenca e kësaj autostrade ma lehtëson jetën. Të njëjtin efekt ajo do ta ketë edhe për shumë qytetarë të tjerë, e edhe për ato pak biznese që përfitojnë nga lidhjet me Shqipërinë.

Mbase ky afrim fizik do të rrisë edhe më tepër vetëdijen për faktin se Shqipëria dhe Kosova kanë mundësi dhe arsye të forta për t'u integruar si një treg dhe hapësirë kulturore e përbashkët prej 5-6 milionë njerëzish (nëse jo edhe njësi politike e përbashkët).

Është normale, pra, që në këto ditë të mbizotërojnë emocionet dhe vëmendja jonë të përqendrohet te ato përfitimet e dukshme të autostradës. Megjithatë, do të ishte e udhës që të mos verboheshim nga ethet folklorike dhe euforike që shpeshherë na shfaqen në situata të tilla gëzimesh, dhe të reflektonim pak më kthjellët mbi peshën e vërtetë që projektet e tilla e kanë në zhvillimin tonë të përgjithshëm; për mënyrën dhe koston e ndërtimit të autostradës; por edhe për përdorimin e këtij projekti nga makinat e propagandës politike.

Po e nisim nga kjo e fundit. Është e natyrshme që kryeministri Thaçi, duke e ditur peshën emocionale të autostradës në masat shoqërore, nuk do të ndalet duke e shitur realizimin e një pjese të saj si dëshmi të vizionit të pretenduar të shtetformuesit të suksesshëm historik. Qysh tani mund t'i imagjinojmë spotet zgjedhore me asfaltin "behtelian" në prapavijë.

Fakti se kjo pjesë e autostradës sot ekziston gjithsesi është sukses dhe meritë e Thaçit – kjo nëse me meritë dhe sukses nënkuptojmë vullnetin për të shpenzuar qindra miliona euro të parave tona dhe për të kontraktuar një kompani të aftë për të punuar shpejt dhe mirë.

Gjithsesi, përgjegjësinë kryesore për kuptimin që ka marrë fjala sukses në fjalorin tonë politik e mbajnë të gjitha ato qeveri të mëparshme të cilat e ulën në minimum të minimumit nivelin e pritjeve që qytetarët kanë prej politikanëve.

Në kohën e këtyre qeverive, paratë e buxhetit përfundonin ose në xhepa personal ose në suficit. Ato nuk kishin as vullnet, as ide dhe as kapacitet për të lënë prapa tyre ndonjë projekt me vlerë.

Shije shumë të hidhur, të atij lloji që zbeh çfarëdo pretendimi të Kryeministrit për merita dhe lëvdata, gjithsesi lë mënyra se si ky projekt u zbatua dhe po zbatohet. Pjesa e parë e saj u krye me shpejtësi të kënaqshme. Por a pati nevojë për gjithë atë mungesë transparence; për gjithë ato klauzola rjepëse në kontratë; për gjithë ato parregullsi që u zbuluan në përzgjedhjen e kompanive mbikëqyrëse?

Mbase kurrë nuk do ta kuptojmë se sa para u vodhën dhe kush përfitoi në kurriz të këtij projekti. Por kjo strategjia qeverisëse "vidh e puno!", ndonëse është më e mirë se strategjia "vidh e mos puno!", megjithatë mbetet moralisht kundërmuese në një shtet me nivel kaq të madh të varfërisë dhe me kaq shumë prioritete të tjera shpenzimesh.

Ekzistenca e këtyre prioriteteve të tjera na çon te nevoja për ta vlerësuar autostradën, dhe me këtë edhe arritjet e Thaçit si udhëheqës, në kontekstin e përgjithshëm të politikave të zhvillimit.

Në shoqërinë tonë vazhdon të dominojnë një tendencë e barazimit të zhvillimit me ndërtim rrugësh dhe objektesh fizike. Politikanëve ky mentalitet gjithsesi u konvenon. Votuesit mund t'ua vlerësojnë punën, meqë këto objekte i shohin me sy, ndërkohë që ndërtimi i tyre ofron mundësi të mirë për zhvatjen e parave publike.

Por, kjo miopi shoqërore është e dëmshme për zhvillimin e përgjithshëm. Ajo na verbon para faktit se zhvillimi është proces shumë i ndërlikuar dhe shumëdimensional; se rrugët dhe objektet janë të rëndësishme por se, pa investimet tejet të nevojshme në kapitalin njerëzor, ato nuk kanë kuptim; se politikat qeveritare paralelisht duhet të përqendrohen edhe në ndërtimin e shtyllave të tjera të shtëpisë nëse shtëpia jonë do të qëndrojnë ndonjëherë në këmbë.

Tani që autostrada u krye në një pjesë të Kosovës, çfarë prodhimesh tona do të kalojnë përmes saj? Lehtësimet në transportimin e eksporteve vlejnë njësoj si për prodhimet tona si për importet që tashmë dominojnë në tregun tonë.

Sa janë bizneset tona konkurruese në ekonominë rajonale apo botërore? Çfarë aftësish kanë punëtorët tanë dhe sa janë ata të tërheqshëm për investitorët? Sa kompani do të investojnë në Kosovë kur atyre s'mund t'u garantohet zbatim i kontratave nga sistemi gjyqësor? Sa ka bërë kryeministri Thaçi për t'i adresuar këto dhe shumë probleme të tjera kyç?

Shumë, shumë pak.

Autostrada është gjë e mirë. Por ajo nuk i zgjidh dhe as nuk ofron pikënisje për problemet kryesore strukturore që bllokojnë zhvillimin e Kosovës. Kryeministri mund të na ftojë që të kërcejmë vallen folklorike të asfaltit dhe arritjeve historike, por ai para së gjithash duhet të na japë përgjigje në pyetjet e mësipërme.


(Zeri, 17 Nentor)
http://www.zeri.info/artikulli/3/20/38527/folklori-dhe-logjika-e-asfaltit/

Armiqtë e paralizës shoqërore

"Na shkoi jeta tu u anku !"

E kam dëgjuar këtë fjali shpesh, në disa raste edhe si reagim ndaj ndonjë shkrimi tim kritik ndaj rrethanave politike dhe shoqërore. E them këtë fjali edhe vetë teksa lexoj shkrime të tjera nëpër shtyp, ose kur përfshihem në bisedat e zakonshme të kafeneve.

Ndonëse gjithmonë e më tepër pajtohem me motivin që qëndron prapa kësaj "ankese mbi ankesën", si edhe me konstatimin se jemi bërë (apo ndoshta kemi qenë gjithmonë?) një popull vajtuesish, në rrafshin praktik e shoh si shumë të vështirë rezistencën ndaj impulsit për të qenë kritik dhe ankues. Nëse jeton në Kosovë dhe e ke ndonjë grimë të vetëdijes shoqërore, është sfidë e madhe që të mos shqetësohesh e të mos ankohesh, për shembull, ndaj padrejtësive të shumta që na rrethojnë, apo ndaj veprimeve neveritëse të elitave politike.

Megjithatë, vjen një moment kur të duket sikur po i mëshon murit me kokë; sikur vazhdimisht po përseriten të njejtat vërejtje; se ato nuk po prodhojnë asgjë me vlerë përveçse po i ngulin edhe më fort ndjenjat e pesimizmit dhe zhgënjimit; se po e forcojnë edhe më shumë mpierjen dhe paralizën e përgjithshme e cila na i ka prerë këmbët si shoqëri.

Përderisa si shoqëri harxhojmë shumë kohë dhe energji për t'i vënë në dukje problemet e mjedisit dhe fajet që na i kanë të tjerët, shumë pak reflektojmë për përgjegjësitë tona individuale për t'u bërë agjentë të ndryshimeve pozitive.

Gjithkush e ka ndonjë armik të preferuar, ndonjë fuqi të madhe e cila është fajtore për gjithçka dhe na pengon në çdo gjë: dikush Serbinë, dikush ndërkombëtarët, dikush kapitalizmin, dikush Hashim Thaçin – dikush të gjithë këta se bashku. Por asnjëri prej këtyre faktorëve nuk e arsyeton mungesën e veprimit tonë në ato sfera ku ne kemi fuqi dhe mundësi të prodhojmë ndonjë efekt në shoqëri, sado i kufizuar të jetë ai.

Në këtë drejtim, ka mjaft njerëz në Kosovë të cilët nuk vetëmjaftohen me ankesa, fajësime dhe shfajësime - njerëz të cilët, përkundër atmosferës së cinizmit dhe pengesave të mjedisit, lëvizin vendit për të ndërmarrë diçka. Po i përmend këtu vetëm disa raste të angazhimeve të tilla "armike" ndaj paralizës shoqërore, me shpresën se ato mund të shërbejnë si model për ne të tjerët.

Gazeta Jeta në Kosovë raportoi para disa ditësh për një nismë interesante që ka ndërmarrë organizata me emrin "Encompass" për t'u dalë në ndihmë talentëve të jashtëzakonshëm në shkollat tona fillore. Përmes një projekti të quajtur ATOMI, kjo organizatë do të shkojë anekënd Kosovës për t'i përgjedhur rreth 50 fëmijë me nivel të jashtëzakonshëm të inteligjencës.

Të përzgjedhurve do t'ju ofrohen kurse të avancuara në shkenca të ndryshme, pjesëmarrja në shkolla verore, etj – gjithçka me synimin që talentet e tyre të zhvillohen dhe të mos shkojnë dëm për shkak të dobësive të sistemit arsimor apo kushteve të vështira socio-ekonomike. Përvojat e këtij projekti mund të kenë rol vendimtar për fatin dhe të ardhmen e shumë prej këtyre talentëve, e si rrjedhojë edhe mund të kenë efekt në të ardhmen tonë si shoqëri.

Me një mision të ngjashëm – atë të krijimit të mundësive për fëmijët – po merret që disa vite edhe arkitekti Bujar Nrecaj. I arsimuar në Zvicër por i kthyer në Kosovë pas shpalljes së pavarësisë, Nrecaj ndërmori një nismë për të ndërtuar biblioteka të vogla dhe elegante (të dizajnuara nga ai vetë) nëpër oborret e shkollave fillore të fshatërave tona.

Me ndihmën financiare të disa ambasadave të huaja, Nrecaj deri tani ka arritur që të ndërtojë rreth dhjetë bibloteka nëpër fshatëra të izoluara anekënd Kosovës, duke u dhënë kështu fëmijëve të këtyre zonave mundësinë që, përmes leximit, t'i zgjërojnë horizontet e mendjeve të tyre.

Idealistët dhe ndryshuesit e shoqërisë nuk mungojnë as në sektorin privat. Si shembull mund ta marrim rastin e Kujtim Talit, një ndërmarrës dhe ekspert i tëknologjisë informative me karrierë tejet të suksesshme në SHBA.

Ndonëse ka mundur të gjejë vende me kushtë shumë herë më të favorshme për të investuar kapitalin dhe energjitë e tija, Tali para disa vitesh kishte vendosur që ato ti drejtonte drejt vendlindjes. Kompania e tij, 3CIS, sot është rritur në rreth 150 punëtorë, kryesisht ekspertë të teknologjisë informative, të cilët nga një ndërtesë e Prishtinës kryejnë shërbime të sofistikuara për klientë nga shtete të zhvilluara.

Armiqtë e paralizës shoqërore i gjejmë edhe në fushën e kulturës. Njëri prej tyre është muzikanti Ilir Bajri.

Nën organizimin e Bajrit, mbrëmë nisi edicioni i shtatë i "Prishtina Jazz Festival", një ngarje e cila tradicionalisht mbush sallën e Teatrit Oda me adhurues vendas të jazz-it dhe me muzikantë nga mbarë bota. Festivali, njësoj si shumë festivale të tjera të mirëfillta kulturore në Kosovë, realizohet me minimum të mbështetjes financiare, por me maksimum të vullnetit dhe të dëshirës së organizatorëve për t'i dhënë një shtrese shoqërore ushqim të nevojshëm shpirtëror dhe për t'a bërë atë që të ndihet, të paktën për disa ditë, si pjesë e botës.

Njerëzit që ndërmarrin nisma të tilla nuk e presin shtetin apo dikë tjetër për të lëvizur vendit dhe për të bërë diçka. Ata nuk i shohin vetëm pengesat përreth vetes, por edhe zgjidhjet brenda vetes. Ata na dëshmojnë se për këtë gjë shpesherë mjafton vetëm vullneti për t'i dhënë fund ciklit të ankesave si dhe pritjeve që politikanët dhe mjedisi të na sjellin gjithçka të gatshme në tavolinë, derisa ne rrijmë e derdhim lot vajtimi nëpër filxhanë të makiatove.  

(Zëri, 3 Nëntor)