Wednesday, December 03, 2014

Bleona na zhvesh të gjithëve

Ilir Shaqiri dikur përmes këngës ia përkujtonte perëndimit se jemi Evropë dhe ia kërkonte kthimin e borxhit, apo lirinë e mohuar si komb.

Sot lirinë kombëtare e gëzojmë, por për shkak të disa vlerave që na karakterizojnë, sidomos shtypjes që i bëjmë lirisë së vajzave dhe grave,ne nuk mund të pohojmë se jemi tamam Evropë (të paktën jo Evropë bashkëkohore).

Këtë borxh ndaj gjinisë së shtypur nuk mund ta kërkojmë askund tjetër përveçse brenda vetes.

Është e vështirë të diskutohet për këtë temë në një mjedis patriarkal ku nuk duket se ekziston as vetëdija elementare për përmasën e pabarazisë gjinore, e lëre më për atë sesa kjo përbën problem, apo se çfarë pasojash shkakton për të gjithë ne.

Shumica e kosovarëve nuk e shohin situatën si aq shqetësuese sa për ta merituar statusin e një emergjence kombëtare. Por, të dhënat nga terreni, sidomos ato mbi pabarazinë ekonomike që është edhe një prej rrënjëve të pabarazisë së përgjithshme tregojnë se ajo e meriton të jetë e tillë.

Siç pata vënë re në një shkrim të vitit të kaluar, vetëm 2 në 10 vajza dhe gra kosovare janë aktive në tregun e punës (pra, e kanë një vend pune ose e kërkojnë një të tillë).

Kjo shifër është dyfish më e ulët se në vendet e rajonit (përfshi Shqipërinë) dhe trefish më e ulët se në vendet perëndimore.

Jemi i vetmi vend në Evropë ku angazhimi i grave në treg të punës është në nivel të Lindjes së Mesme dhe të Afrikës Veriore.

Punët qëndrojnë shumë keq edhe te çështja e zotimit të pronës dhe trashëgimisë. Vetëm 16 për qind të pronave në Kosovë kanë gra që figurojnë si pronare apo bashkëpronare.

Siç ilustroi së fundmi edhe rasti tragjik i Shyhrete Berishës, të cilën familja e përjashtoi nga shtëpia dhe e drejta e trashëgimisë pas vrasjes së burrit dhe fëmijëve në luftë, gratë në Kosovë në shumë mjedise konsiderohen jo si qenie njerëzore, por si mall për martesë dhe riprodhim të linjës familjare të burrit.

Përjashtimi i grave nga mundësitë e ekonomisë dhe shoqërisë, përveçse i padrejtë dhe i turpshëm, ka edhe kosto të lartë ekonomike. Studimet tashmë e kanë vërtetuar se sa më e lartë që është barazia gjinore e një vendi, aq më e lartë është rritja dhe zhvillimi i tij ekonomik.

Por përjashto disa OJQ të grave dhe organizata ndërkombëtare, pakkush sot bën zhurmë rreth kësaj pune. Një pjesë e mirë e shoqërisë mbase jeton me iluzione mbi gjenden reale. Opinioni publik formësohet nga mediet të cilat ndodhen kryesisht në Prishtinë dhe në zona urbane, ku gjendja megjithatë është shumë më e mirë se mesatarja e Kosovës.

Hapja e kësaj teme duket se u ngjallë mjaft siklet dhe neveri burrave, atyre “që kolliten në këtë odë” dhe që e dominojnë skenën politike dhe mediatike.

Shumica e tyre mbase ndjejnë se “do t’ju sfidohej burrëria” nëse do të angazhoheshin më aktivisht rreth kësaj teme.

E konsiderojnë feminizmin si çështje të grave, ndërkohë që ajo është një lëvizje për barazi që duhet të na takojë të gjithëve, sidomos burrave.

Shumë të tjerë janë në gjendje të bashkëndiejnë dhe të solidarizohen me të shtypurit anekënd botës,  por jo edhe me të shtypurat që i kanë para syve.

Në qarqet konservative madje ka ankesa se gratë sot kanë shumë më tepër të drejta se që do të duhej të kishin.

Ekziston një frymë e theksuar rebelimi kundër nocionit se gruaja mund të trajtohet si personalitet krejtësisht i barabartë.

Te të menduarit e tillë konservator – i cili vazhdon ta infektojë gjithë shoqërinë, madje ata që publikisht ia mbajnë vetes për përparimtarë – qëndron edhe thelbi i problemit.

Tradita arkaike u përcakton gjinive role dhe detyra që nuk përkojnë me vlerat e botës bashkëkohore.

Dhe pa një angazhim më të madh publik në mbështetje të grave, sidomos nga ana e burrave dhe figurave me autoritet, cikli i kësaj tradite primitive nuk mund të thyhet.

Imagjinoni se me çfarë ambiciesh dhe konceptesh mbi botën rriten sot shumë vajza në Kosovë kur rreth tyre shohin gra të nënshtruara, burra që sundojnë, e mos të flasim pastaj për rastet e dhunës, të cilat në disa komuna arrijnë nivele alarmante.

Çfarë modelesh të roleve gjinore kanë në kokë këto vajza? Çfarë modeli krijojnë për rolin e gruas djemtë kur i shohin nënat dhe motrat si qenie inferiore dhe të poshtëruara? Të tillët janë ata që në mungesë të modeleve të tjera, rrezikojnë ta vazhdojnë ciklin shumëshekullor të shtypjes.

Shumë vajza në Kosovë heqin dorë prej individualitetit të tyre qysh në vegjëli,  duke e përbrendësuar si të mirëqenë nënshtrimin, madje shpesh duke u bërë edhe kundërshtaret më të ashpra të lirisë së grave, në emër të ca botëkuptimeve morale të ndërtuara shekuj më parë nga burra shtypës.

Ndërkohë ato që përpiqen ta sfidojnë mentalitetin dominues në sferën publike përballen me pengesa të panumërta nga ambienti seksist, i cili në imagjinatën e tij i ka të rezervuara dhe të kufizuara rolet për gratë.

Me fjalë të tjera: gratë respektohen si të mira nëse janë shtëpiake dhe nëna, por konsiderohen të dyshimta e deri edhe kurva nëse në hapësirën publike përpiqen të tregojnë sadopak individualitet dhe ambicie, pra nëse bëjnë gjëra që për një burrë do të konsideroheshin normale.

Në libra akademikë vlerësohen “të përdala” dhe fajtore për dhunimin e tyre, sepse provokojnë.

Në mjedise të punës nuk trajtohen si të denja për role udhëheqëse kur janë të afta, por preferohen si dekor estetik kur janë të bukura.

Nëse qëllojnë të jenë presidente dhe të kritikohen për diçka, u sugjerohet që “të shkojnë dhe të bëjnë pite!”

Siç na bënë të qartë një grup vajzash dhe grash me fushatën e javës që shkoi, në rrugë përballen me ngacmime seksuale dhe poshtërim të një përmase dhe lloji që shihet pakkund, në mos askund në Evropë.

Kushdo që nuk e sheh ndërlidhjen mes këtyre pengesave në hapësirën publike dhe pabarazisë së përgjithshme me gjasë e ka thellë të përbrendësuar mentalitetin patriarkal.

Javën që shkoi u bë nami pse një artiste mediokre në kërkim të famës doli lakuriq në një tapet të kuq hollivudian me atë “kostumin” pa shije. Por më shumë sesa veten, Bleona me këtë gjest na zhveshi të gjithë neve nga hipokrizia e patriarkalizmit, sepse shpërfaqi atë që burrat për shkak të impulseve natyrore duan të shohin, por që, për shkak të frikës, pasigurisë dhe thirrjes në tradita, përfundojnë duke e shtypur.

Shkrimi u botua te Gazeta Jeta ne Kosove (02.12.2014) http://www.gazetajnk.com/?cid=1%2C1067%2C9473 

Wednesday, November 12, 2014

Sjellja prindërore e Jacobson

Ambasadorja Jacobson foli hapur. Me atë gjuhën e drejtpërdrejtë që është e nevojshme për ta përçuar një mesazh të qartë, por edhe me qasjen e vetme që fatkeqësisht kryen punë te elita jonë politike – atë të prindit autoritar që e disiplinon fëmijën e papërgjegjshëm me qortim.

Meqë gjatë studimeve post-diplomike më ka rënë ta studioj çështjen e zhvillimit psikologjik të njeriut gjatë moshës kritike 0-6 vjet (kohë kur formësohet mes tjerash edhe baza jonë psiko-sociale), duke bërë madje edhe punë praktikë në një kopsht në SHBA, e di se ekzistojnë dy qasje pedagogjike se si fëmijës tentohet t’i mësohet përgjegjësia personale.

Sipas qasjes tradicionale, gjithnjë e më të rrallë në praktikën perëndimore, por të zbatuar gjerësisht në familjet dhe shkollat tona, fëmija trajtohet sikur të ishte një budalla të cilit përgjegjësia i duhet mësuar në mënyrë autoritare, duke e orientuar drejt sjelljeve të duhura dhe duke i bërtitur, apo në raste ekstreme edhe duke e rrahur, kur gabon.

Problemi me këtë qasje është se njeriu bëhet i varur ndaj figurës së jashtme të autoritetit për kontrollin ndaj sjelljeve të tija. Në mungesë të kësaj figure, ai/ajo pret që dikush t’i thotë se çfarë të bëjë dhe e kupton se e ka tepruar vetëm po erdhi dikush që ta qortojë dhe t’i bërtasë.

Në anën tjetër, qasja bashkëkohore pedagogjike është ajo ku fëmijëve u jepen udhëzime por u lejohet që të gabojnë, sepse mësojnë nga pasojat e gabimeve të tyre.

Për shembull, në kopshtin ku unë bëja praktikë, edukatoret nuk ua lanin fëmijëve enët pas shujtës dhe as nuk ngulmonin që fëmijët vetë ta kryenin këtë detyre. Ua linin pjatën qëllimisht të përlyer në tavolinë, në mënyrë që ata ta gjenin në gjendje të tillë ditën e nesërme. Nuk ua shërbenin ushqimin, derisa kjo punë të kryhej.

Kjo qasje prodhon njerëz me mekanizma të brendëm kontrolli. Këta nuk kanë nevojë që dikush t’u thotë se cili është kursi i përgjegjshëm i veprimit. E dinë instinktivisht se gabimet sjellin pasoja.

Përvojat e arsimimit autoritar në familje dhe shkollë, por edhe të jetesës në regjime autoritare politike, kanë lënë pasoja të thella në shoqërinë tonë. Kjo është edhe një prej arsyeve përse ne jemi kaq të papërgjegjshëm dhe abuzues në raport me institucionet tona shtetërore të epokës demokratike.

Shteti nuk ka aq autoritet dhe forcë për të na detyruar që t’i kryejmë detyrimet tona ndaj shoqërisë – të paguajmë taksa, të mos ndërtojmë pa leje, etj. Ndërkohë ne nuk i kemi përbrëndësuar këto përgjegjësi si detyrime, sepse familja, shkolla dhe shteti na kanë mësuar që disiplinën ta presim prej jashtë.

Nga ky problem i mungesës së mekanizmave të brendshme të përgjegjësisë vuan edhe elita jonë politike. Ngërçi është simptomë e tij.

Që disa muaj dihej se LVAN-i nuk kishte zgjidhje tjetër përveçse të tërhiqej nga kërkesa për postin e kryeparlamentarit, sepse ky ishte vendimi i Gjykatës Kushtetuese. Por u desh që të dilte një autoritet i jashtëm i fortë si Jacobson për ta dërguar një selam të ashpër që kjo punë të kryhej. “Mos e prek! Kaka!”, bërtiti nana amerikane dhe LVAN-i menjëherë i hoqi gishtat nga priza.

Tani e shohim PDK-në duke i futur gishtat mu te kjo prizë, duke refuzuar ta thërrasë seancën themeluese të Kuvendit, e cila do i jepte procesit kufij të qartë kohor dhe do e detyronte arritjen e ndonjë marrëveshjeje ose, në mungesë të saj, shpalljen e zgjedhjeve të reja.

A duhet gjithsesi ta çojmë punën deri te qortimi i radhës?

Ambasadat perëndimore luajtën rol korrekt gjatë muajve të fundit. Me gjasë e kanë parë se sjelljet e tyre të së kaluarës kanë krijuar varësi patologjike duke i dëmtuar mekanizmat tona të përgjegjësisë. Prandaj edhe nuk u përzien aktivisht, por u mjaftuan me caktimin e ca kornizave që janë jo vetëm në interesin e tyre, por edhe tonin, sidomos vazhdimi i dialogut me Serbinë.

Na i hoqën rrotat e vogla dhe ndihmëse-anësore nga biçikleta për të parë se çfarë po ndodh, por ne morëm hyxhym për t’u marrë me çiklizëm malor.

Ndoshta edhe do të bënin mirë sikur të na lejonin që të rrëzoheshim nga biçikleta dhe të mësonim diçka prej kësaj pune. Siç thoshte i madhi Niçe: “Çfarëdo që nuk të vret, të bën më të fortë”.

Por ka edhe rrëzime që të lënë me pasoja të pakthyeshme. Me sfidat që po na presin nuk e kemi fort luksin e eksperimenteve. Me fjalë të tjera: “Nuk bën me e dhi!” Prandaj ndërhyrjet si këto të Jacobsonit janë po aq të mirëseardhura sa janë edhe tragjike.

Botuar te Gazeta Jeta ne Kosove (10 Nentor 2014) http://gazetajnk.com/?cid=1%2C1067%2C9386 

Friday, October 03, 2014

Përtej kompleksit të inferioritetit dhe krenarisë idiote

Te romani i mrekullueshëm“Libri i zi”, shkrimtari më i madh turk i ditëve të sotme, Orhan Pamuk, flet për një artist të zotin nga Stambolli, një prodhues manekinësh (kukullash në forma njerëzore si ato që i shohim në dyqane rrobash), të cilit regjimi i sulltan Abdylhamidit ia kishte ndaluar ekspozimin publik të punëve. 
Arsyeja? Feja islame nuk lejonte që figurat njerëzore të imitoheshin me kaq saktësi.  
Me ardhjen e regjimit pro-perëndimor dhe modernizues të Ataturkut, prodhuesi i manekinëve shpreson se më në fund mund t’i nxjerrë punët e tija nga bodrumi. 
Shpresat i varë te dyqanet e shumta që ndërkohë kishin mbirë në Stamboll për të shitur veshmbathje perëndimore. Këto kishin hyrë në modë, sepse shehërlinjtë ndjenin nevojë për t’u dukur sa më evropianë.
Artisti megjithatë zhgënjehet shumë shpejt. Dyqanet nuk ia blejnë manekinët për shkak se ai duke qenë një studiues akademik i fytyrave dhe gjesteve të popullit të tij, kishte prodhuar figura që dukeshin“tepër turke”! 
Dyqanxhinjtë e Stambollit preferonin të importonin manekinë me fytyra evropiane. 
Ata kishin frikë se njerëzit nuk do t’i blinin rrobat perëndimore nga dyqanet e tyre nëse manekinët do t’ua përkujtonin pamjen e tyre të vërtetë fizike, atë orientale!  
Fati ironik i prodhuesit të manekinëve është alegoria më mbresëlënëse që e kam lexuar ndonjëherë për kompleksin e thellë të inferioritetit që ka mbizotëruar për më shumë se një shekull jo vetëm në Turqi, por edhe në pjesë të tjera të botës islame, e më vonë edhe në lindjen post-komuniste, ndaj një civilizimi perëndimor që ndodhej në zenitin e zhvillimit ekonomik, politik, teknologjik dhe kulturor. 
Ky kompleks inferioriteti shpesh ka arritur deri aty sa i ka shtyrë lindorët që të kërkojnë“arratisje”prej tipareve karakterizuese të identitetit të tyre, madje edhe të pamjes fizike (si manekinët e Pamukut), sepse ato përjetoheshin si pjesë e një tërësie kulturore që është në thelb inferiore dhe e pamjaftueshme në krahasim me atë perëndimore.
Në rrethet e intelektualëve të majtë ky lloj kompleksi interpretohet kryesisht si simptomë e hegjemonisë perëndimore, apo si zgjatim i dominimit ekonomik dhe politik të perëndimit në rrafshin kulturor. 
Siç argumenton për shembull Eduard Said te“Orientalizmi”, problemi me popujt e lindjes është se për shkak se janë të nënshtruar politikisht dhe ekonomikisht, përfundojnë duke e vlerësuar veten kulturalisht me parametrat e përcaktuara nga perëndimi (pra si inferiorë, si “Tjetri”). 
Kësisoj, ata veprojnë nën trysninë e “vështrimit post-kolonial”, ku i nënshtruari vazhdimisht ndjen se duhet ta fitojë respektin e nënshtruesit duke u bërë si ai, ashtu siç fëmijët ndjejnë nevojë për t’i impresionuar prindërit duke bërë gjëra që i kënaqin ata.
Por fakti të cilin e majta anti-kolonialiste shpesh e injoron është se kompleksi i inferioritetit nuk prodhon vetëm vetëmohim dhe dëshirë për “arratisje prej vetvetes”. 
Ai di ta arrijë edhe efektin e kundërt kur i nënshtruari me vetëbesim të dobët preket në sedër dhe përfundon duke e mbrojtur atë që nënshtruesi ia përçmon.
Ndjenja e krenarisë e shtyn atë që t’i mbrojë në kallëp, madje edhe t’i glorifikojë, vlerat që nënshtruesi ia konsideron si inferiore, madje edhe ato më primitivet (si psh. shtypjen e grave, ksenofobinë), thjesht sepse janë tradita të tijat dhe si të tilla e fitojnë statusin e vlerave “të natyrshme”.
Ky lloj i krenarisë anti-kolonialiste shpesh bëhet pengesë e progresit shoqëror. 
Janë të shumta rastet në histori kur popujt e kolonizuar kanë refuzuar të përqafojnë vlera përparimtare, për shkak se i kanë përjetuar si asimiluese dhe poshtëruese, e për rrjedhojë janë ngujuar edhe më thellë brenda një identiteti arkaik që konsiderohej si më i pastër dhe burimor.
Një varg komentuesish të shtypit perëndimor vlerësojnë se pikërisht kjo ndjenjë e krenarisë së lënduar sot po i ushqen reaksionet e shumta dhe regresive kundër përhapjes së vlerave liberale perëndimore në botë, që nga nacionalizmi megaloman i Rusisë autokratike të Putinit, e deri te fashizmi islamik në Lindjen e Mesme. 
Edhe në botën e ndërlikuar shqiptare – të prapambetur në shumë aspekte të zhvillimit në raport me perëndimin, sot e shohim gjithandej shpërfaqjen e simptomave të një kompleksi të thellë të inferioritetit.
Ky kompleks manifestohet diku me dëshirën histerike për arratisje prej vetvetes, e diku edhe me krenari inatçore. 
Arratisjen e shohim, për shembull, te fenomeni masiv i emërtimit të fëmijëve në Shqipëri me emra të çuditshëm dhe të pakuptimtë (Klei?) vetëm pse tingëllojnë perëndimorë, apo në përpjekjet e shtresave të ndryshme shoqërore për t’i minimizuar lidhjet historike të shqiptarëve me islamin dhe lindjen dhe për t’i potencuar më fort ato me krishterimin dhe perëndimin.
Në anën tjetër, shpërthimet e krenarisë në mbrojtje të traditave arkaike i shohim sidomos në Kosovë dhe Maqedoni, ku pasojat e kolonializmit sllavo-ortodoks i kanë bërë shqiptarët më të ndjeshëm ndaj traditave. 
Shohim se sot shumëkush po i përjeton trendet normale dhe modernizuese shoqërore, të cilat perëndimi tashmë i ka mishëruar, sepse i ka kaluar më herët – si për shembull lirinë e grave, tolerancën ndaj “të ndryshmes”, liritë individuale si ato seksuale, etj –si gjëra që perëndimi i gjithëfuqishëm po na i imponon si pjesë e një agjende imperialiste dhe jo për shkak se ato përfaqësojnë vlera superiore përballë disa praktikave tona të sotme primitive.
A mund ta gjejnë shoqëritë shqiptare, në ngarendjen legjitime drejt Evropës, forcën për të mos qenë as të kompleksuara deri në vetëmohim, as krenare me trajtat primitive të tyre? 
Apo ndoshta e kemi egon dhe vetëbesimin akoma shumë të brishtë për t’u përballur me veten, prandaj edhe përfundojmë duke reaguar si histerikë në raport me perëndimin?  
Shumica prej nesh sot po kërkojmë ngushëllime dhe zgjidhje për hallet tona prej politikanëve, ekonomistëve, hoxhallarëve, opinionistëve, etj. Por mbase sot më së shumti do të na kryenin punë ca seanca kolektive terapie te psikologu.
Kemi nevojë urgjente për ta zgjidhur këtë ndjenjën e thellë të parehatisë me veten, për të arritur eventualisht te ai që është synimi përfundimtar i një procesi terapeutik dhe që është parakusht për një jetë produktive – ta pranosh dhe ta duash vetveten ashtu siç je!
(Botuar te Gazeta Jeta ne Kosove, 3 Tetor 2014) 
http://www.gazetajnk.com/?cid=1,1067,9183

Sunday, September 14, 2014

Luftë e interesave që nëpërkëmb sovranin

Punë e vështirë që në këtë krizë politike të shkruhet ndonjë risi përtej mjegullës dhe propagandës që po shërbehet tashmë tre muaj. Veçanërisht është e vështirë që të parashikohet rrjedha e mëtutjeshme e ngjarjeve.
E vetmja gjë që sot për sot mund të thuhet me siguri më të madhe në rrafshin e parashikimeve është se, në çfarëdo skenari që i përjashton zgjedhjet e reja, pra edhe në skenarin tashmë maksimalisht optimist për PDK-në – imponimin e një koalicioni të gjerë nga të huajt – Hashim Thaçi duket ta ketë të pamundur të mbetet kryeministër. 
Por derisa loja e shahut vazhdon, mbase vlen të debatohet për argumentet morale të cilat palët e përfshira në këtë betejë politike po i përdorin për t’i arsyetuar pozicionet e tyre këmbëngulëse, e të cilat po e sfidojnë rendin institucional dhe mënyrën se si sistemi ynë politik e përkthen vullnetin e sovranit në mandat qeverisës. 
Shohim se si të dyja palët – me motivin e qartë dhe legjitim të marrjes së pushtetit po e arsyetojnë veten duke thënë se çdo gjë po e bëjnë “për hir të interesave madhore të vendit”. 
Madje shpesh beteja po paketohet në terma epikë dhe shpëtimtarë që ta kujtojnë hipokrizinë e derrave te Ferma e Kafshëve e Oruellit.   
Interesat e vendit që vendosen me së larti në hierarkinë e përgjithshme të interesave, për hir të të cilave po shkelen interesat dhe parimet e tjera që vlerësohen si më pak të vlefshme, qëllojnë të jenë pikërisht ato që përputhen me interesat e ngushta të palëve të përfshira në fushëbetejë. 
Në njërën anë ndodhet kryeministri në detyrë Thaçi, i cili ka tre muaj që insiston se është fitues i zgjedhjeve – si lider, parti dhe koalicion dhe thotë se pamundësimi i pjesëmarrjes së PDK-së në qeveri do të përbënte përmbysje të vullnetit të sovranit. 
Duke e prezantuar vetën si timonier të këtij vullneti, përkundër mospasjes së numrave për të formuar qeveri, Thaçi po i përdorë të gjitha manovrat e mundshme politike (të ligjshme dhe të paligjshme) për ta sabotuar palën tjetër, duke e çuar kështu vendin në një ngërç të paparë që nga zgjedhjet e vitit 2001.
Krejt kjo për shkak se mbrojtja e vullnetit të sovranit, ashtu siç atë e interpreton Thaçi, prezantohet si interesi më madhor i vendit. 
Në anën tjetër është blloku LVAN që i ka numrat e deputetëve për t’i krijuar institucionet dhe thotë se numrat janë ata që janë përkthimi i vërtetë i vullnetit të sovranit. 
Përkundër faktit se këta numra janë bërë bashkë për të qeverisur mbi premisa të tjera prej atyre që e kanë marrë votën, arsyetimi është se asgjë nuk është më e rëndësishme se interesi madhor që vlerësohet të jetë largimi me çdo kusht i Thaçit dhe PDK-së nga pushteti.   
Nëse i lëmë mënjanë dimensionet tjera të këtij diskutimi dhe debatin moral e zhvendosim vetëm në nivelin elementar të respektimit të sistemit demokratik, atëherë pyetja kryesore është pa dyshim kjo: interpretimi i cilës palë e reflekton më drejt vullnetin e sovranit?
Mendoj se përgjigjja nuk është aq e thjeshtë sa palët pretendojnë dhe se në të dyja rastet nuk respektohet mjaftueshëm vullneti i sovranit, edhe pse teknikisht LVAN-i është në përparësi.
Është e qartë që sovrani me 8 qershor ia ka deleguar të drejtën për të vendosur deputetëve dhe se këta me vullnetin e tyre të lirë kanë të drejtë ligjore të bëjnë çfarëdo që u lejohet brenda kornizave të kushtetutës. Për këtë arsye vështirë të kuptohet mohimi i së drejtës së LVAN-it për t’i krijuar institucionet, nëse Thaçi si mandatar i parë nuk arrin të bëjë qeveri. 
Çfarëdo pakënaqësie që votuesit e partive të LVAN-it mund ta kenë me mënyrën se si përfaqësuesit e tyre e kanë përkthyer votën në krijimin e institucioneve do të mund ta adresonin përmes strukturave partiake, rrëzimit të qeverisë, apo ndëshkimit në zgjedhjet e ardhshme. 
Por në anën tjetër argumenti i LVAN-it se nisma e tyre e reflekton qartë vullnetin e sovranit, çalon seriozisht jo vetëm për shkak se koalicioni nuk është legjitimuar me votë kështu siç është sot, por sidomos për shkak të një pike kyçe të formulës së brendshme të koalicionit që ka të bëjë me postin e kryeministrit.
Edhe pse formalisht jemi një demokraci parlamentare, boshtin e fuqisë e kemi krejtësisht të përqendruar në ekzekutiv. Veç kësaj, nuk duhet mohuar fakti se në kulturën tonë delegimi i përgjegjësisë në realitet më shumë bëhet drejt liderëve për pozitat kyçe sesa drejt deputetëve për ulëse parlamenti (të mësuar tradicionalisht me modelin e bajraktarëve, do të na shkonte për shtati më shumë një sistem presidencial, por ky është debat tjetër). 
Pra sistemin e kemi formalisht parlamentar, por mentalitetin e delegimit të përgjegjësisë e kemi realisht liderist dhe fuqinë të centralizuar në qeveri.  
Prandaj nëse na qenka e mundur që duke u thirrur në numrat e fituar në Kuvend, të argumentojmë se vullneti i sovranit është që të largohet Thaçi me çdo kusht nga institucioni më i fuqishëm që është qeveria, atëherë si mund të argumentohet se na qenkësh respektim i vullnetit të sovranit dhënia e postit më të fuqishëm në vend Haradinajt? Mbi bazën e numrave të fituar? Fuqia e tij e votave është vetëm rreth 9 për qind.
Problemi të cilin e krijon kjo situatë është se në cilindo rast–qoftë me bllokimin e mundësisë që LVAN-i të bëjë qeveri, qoftë me formimin e kësaj qeverie me formulën e propozuar po zhvlerësohet pothuajse krejtësisht vlera e votës si mjet suprem i demokracisë. 
Natyrisht, krejt kjo po ndodh për hir të “interesave më të larta”. Dhe krejt kjo në një kohë këto interesa më të larta do të mund të arriheshin edhe duke iu përafruar më shumë vullnetit të sovranit. Kjo do të mund të ndodhte, për shembull, duke e pasur për mandatar të LVAN-it Isa Mustafën, përfaqësuesin e të paktën çerekut të votuesve, apo duke e arritur ndonjë kompromis tjetër.  
Mund të diskutojmë dhe të mos pajtohemi si shoqëri për atë se cili interes është më madhor se tjetri. Por ama është e vështirë të mohohet se kjo luftë e pastër interesash po i përdhos disa vlera elementare të demokracisë që mund të kenë pasoja serioze në procesin jetik të forcimit të logjikës institucionale në shoqëri.
(Botuar te Gazeta Jeta ne Kosove, 12 Shtator 2014, http://gazetajnk.com/?cid=1%2C1067%2C9000) 

Sunday, August 31, 2014

Fundamentalizmi si kancer dhe kokëdhimbje

Besoj e keni dëgjuar atë barsoletën për ata dy miqtë që debatojnë për një çështje përballë një miku të tretë që e merr rolin e gjykatësit. “Ti ke të drejtë...”, i drejtohet gjykatësi mikut të parë pasi ky i shpalos argumentet e tija. “Edhe ti ke të drejtë”, i thotë të dytit pasi ky përfundon fjalën e tij. 
“Si mund të kenë të dytë të drejtë kur në fakt po thonë gjëra të kundërta?”, reagon miku i katërt ndaj gjykimit relativizues të gjykatësit. “Edhe ti ke të drejtë”, përgjigjet gjykatësi.
Ndokujt edhe mund t’i duket se po e marr rolin e gjykatësit relativizues të barsoletës me këtë kontribut modest në debatin publik që nisi pas arrestimit të kosovarëve të dyshuar për lidhje me organizata terroriste në Siri dhe Irak.
Kjo sepse, në qarqet laike të shoqërisë sonë – pra, në mesin e atyre që besojnë se doktrinat fetare nuk duhet të jenë bazë e rendit shoqëror-politik – debati rreth fundamentalizmit islamik ka kohë që po trajtohet në formë binare dhe reduksioniste, duke i ndarë kështu laikët (për hesap timin pa arsye) në dy kampe kryesore. 
Dilema kryesore nuk është nëse fundamentalizmi islamik është fenomen regresiv ose jo – për natyrën e tij të tillë besoj se pajtohen të gjithë ata që vërtetë ndihen si liberalë, socialistë, nacionalistë, etj. Por ekziston një mospajtim rreth asaj se sa shqetësues është problemi, apo edhe rreth mënyrës si duhet zgjidhur. 
Në njërën anë të kampit laik është një grup – le t’i quajmë të shqetësuarit – që mendojnë se fundamentalizmi islamik përbën kërcënim urgjent që duhet adresuar menjëherë, duke përndjekur dhe ndëshkuar nxitësit e tij. Shprehur në terma mjekësor, ky grup e trajton problemin sikur ai të ishte një kancer malinj dhe rekomandon ndërhyrje kirurgjike. 
Më të zëshmit në mesin e të shqetësuarve janë një grup opinionistësh dhe aktivistësh të shoqërisë civile, kryesisht me prirje liberale ose nacionaliste, por edhe pjesëtarë të grupeve të tjera pakicë (psh. ateistët) që ndihen të kërcënuar nga fryma përjashtuese e fundamentalizmit islamik. 
Por në kampin laik është një grup tjetër, le t’i quajmë skeptikët, i përbërë kryesisht nga qarqe marksiste dhe ato të së majtës nacionaliste, të cilët e trajtojnë problemin si margjinal dhe simptomatik. Këta e shohin fundamentalizmin islamik më shumë si një kokëdhimbje, pra si simptomë beninje, shkaqet e së cilës – varfëria, kapitalizmi, imperializmi, etj – do të duhej të ishin fokusi ynë parësor. 
Skeptikët madje argumentojnë se debatit mbi ekstremizmin fetar po i japin flakë pikërisht elitat politike për të krijuar përçarje në opinion dhe për ta larguar vëmendjen nga plaçkitja e pasurive publike. Ky lloj pozicioni u artikulua më së qarti, për shembull, në reagimin zyrtar të Lëvizjes Vetëvendosje ndaj arrestimeve, apo edhe nga përfshirja në debat e Fatos Lubonjës.
Personalisht nuk kuptoj se përse debati për rreziqet e fundamentalizmit islamik duhet gjithmonë të përfundojë me një nga ato dikotomitë e panevojshme të intelektualëve të majtë që kanë fetish për teorizime të tepërta, të tipit: “Problem më i madh se islami radikal është kapja e shtetit nga krimi i organizuar.”   
Nëse e kemi për synim krijimin e një shteti të drejtë, të bazuar në parimet e humanizmit dhe modernitetit, përse na qenkësh kaq e vështirë për kritikën e majtë që të thotë se që të dyja - edhe radikalizmi fetar, edhe krimi i organizuar – bien ndesh me këtë synim, apo se mund dhe duhet të luftohen paralelisht? 
Në fakt, gjykatësi i barsoletës në këtë rast mund t’u thoshte të shqetësuarve dhe skeptikëve, pa qenë fare relativizues, se të dyja grupet kanë të drejtë, meqë po thonë pjesëza plotësuese të një të vërtete më të gjërë, dhe jo argumente të kundërta.  
Kjo sepse pas zhvillimeve të fundit, përfshi këtu ngarendjen e shumë shqiptarëve për t’iu bashkuar forcave të errëta mesjetare në lindjen e mesme, dhe kryerjen prej tyre të krimeve makabre ndaj civilëve, është e vështirë të thuhet se fundamentalizmi islamik është problem që mund të injorohet. 
Fanatikët si çifti i Lavdrim Muhaxherit janë pa dyshim një pakicë e vogël dhe natyra sekulare e shtetit të Kosovës nuk rrezikohet dot prej tyre. Por kush mund ta përjashtojë me bindje të plotë mundësinë që ndonjë trushpërlarë i dëshpëruar ta kryejë ndonjë sulm vetëvrasës në Kosovë? 
Kush mund të mohojë se kthimi i fashizmit islamik në “ideologjinë e të varfërve” – një rrezik real të cilin e parasheh edhe vetë Lubonja – nuk rrezikon t’i dëmtojë sidomos të varfërit, duke i kthyer në luftëtarë betejash absurde metafizike dhe kulturore, në një kohë kur ata para së gjithash kanë nevojë për mundësi dhe aftësi për t’u integruar në jetën ekonomike të vendit? 
Duke e mohuar fundamentalizmin islamik si problem aktual që meriton vëmendje, e majta jonë po e bën të njëjtin gabim që e majta e ka bërë në vende të tjera përgjatë historisë. Siç sqaroi Blerim Latifi në shkrimin e tij mbi këtë temë, janë të shumta rastet kur ajo ka treguar simpati apo ka heshtur përballë ideologjive tiranike, zakonisht për shkak se ka pasur armiq të përbashkët me to (psh. me imperializmin amerikan). 
Megjithatë, duhet pranuar se në parim qëndron ajo pjesë e kritikës së majtë që e sheh fundamentalizmin si produkt të anomalive të rendit të sotëm shoqëror. Ky fakt shpesh po injorohet nga një pjesë e të shqetësuarve që preferojnë ta shohin problemin si krejtësisht “të importuar”, apo si produkt të ca mollave të këqija në mesin e hoxhallarëve.  
Por raporti shkak-pasojë nuk është i tillë siç e përfytyron e majta në kritikën e saj skematike, ku liberalizmi dhe krimi i organizuar trajtohen pak a shumë sikur të ishin e njëjta gjë, dhe ku fundamentalizmi islamik trajtohet më pak si kërcënim real e më shumë si një gogol në funksion të pushtetit.
Kërcënimi i fundamentalizmit megjithatë është serioz, ndërsa ushqyesi kryesor i tij është abuzimi sistematik i elitës së sotme ekonomike-politike me shtetin e së drejtës për synime të pasurimit dhe fuqizimit, i cili për rrjedhojë e ka thelluar tej mase pabarazinë e mundësive. 
Në vend se të shërbente si bosht moral dhe legjitimues i rendit liberal-demokratik, sistemi ynë impotent i drejtësisë po i shtyn të pafuqishmit dhe të përjashtuarit prej kësaj shoqërie në kërkim të ideologjive alternative, qofshin ato edhe më regresivet, që ua artikulojnë nevojën e papërmbushur për drejtësi dhe kohezion shoqëror. 
Për shkak të kontekstit tonë shoqëror, këtë alternativë reaksionare ndaj rendit liberal po e ofron islami politik. Në vende të tjera atë e ofron fundamentalizmi i krishterë, apo e djathta dhe e majta ekstreme. Në thelb nuk ka fort dallim mes shpërthimit të islamit radikal në Kosovë dhe, ta zëmë, Agimit të Artë në Greqi. Të dyja janë reaksione të shfrenuara ndaj të njëjtit lloj shqetësimi.
Natyrisht, reaksioni buron edhe nga dinamika të tjera si transicioni i thellë i vlerave, teksa kodet paramoderne morale të shoqërisë sonë po fërkohen me koncepte perëndimore ku individi, madje edhe femra, është entitet i pavarur. Por fitili kryesor që e ndez flakën është indinjata e të përjashtuarve. 
Në fund të fundit, të shqetësuarit kanë të drejtë kur e trajtojnë fundamentalizmin si kancer, sepse kërcënimi në një shoqëri të brishtë si kjo e jona është i madh. 
Por vlen edhe metafora e një kokëdhimbje të shkaktuar nga dehidratimi, që kërkon prej kësaj shoqërie të pijë ujë nga lumi i drejtësisë. 
Zjarri i çfarëdo lloj fundamentalizmi do të mund të shuhet në mënyrë më të qëndrueshme vetëm nëse elitat politike ua rikthejnë të varfërve dhe të përjashtuarve besimin se në këtë vend mund të gjejnë mundësi dhe drejtësi.
Botuar te Gazeta Jeta në Kosovë me 29 Gusht. http://gazetajnk.com/?cid=1%2C1067%2C8900 

Tuesday, August 12, 2014

Vera e agjërimit politik

Në rrethana normale, në kolumnen time do të shkruaja për ndonjë temë konkrete politike. Kur u nisa për t’i thurë këta rreshta, temat që m’u dukën me vlerë për t’u trajtuar ishin të shumta: paqartësitë rreth krijimit të qeverisë, pasojat e raportit tronditës të Williamsonit, kafshëritë e bashkëqytetarëve tanë që po u bashkohen fashistëve të ISIS-it.    
Por ja që në këto ditë zhegu, kur shumë prej nesh akoma jemi me pushime, më mjaftoi vetëm përfytyrimi i të shkruarit për tema të tilla që të ndjeja sëkëlldi.
Arsyeja kryesore nuk është vetëm natyra shqetësuese e këtyre lajmeve, por fakti se këtë verë po e kaloj nëpër një rrugëtim eksperimental të “pastrimit shpirtëror”. Jam duke agjëruar pothuajse krejtësisht nga konsumimi i lajmeve dhe nga preokupimi me çështjet politike, gjë të cilën në rrethana normale e bëj në mënyrë obsesive. 
Gjithçka nisi rreth mesit të qershorit kur pas një viti politik intensiv me dy palë zgjedhje që prodhoi rreth 1000 megavatë budallaki, m’u dogj “siguresa” e interesimit për lajmet politike.

Ndonëse jam larg nga të qenët idealist, një betejë e pastër e ca burrave për pushtet që u mbështoll me retorikë të fortë morale, më gërditi aq fort sa refuzova ta vëja një siguresë të re. U shkëputa përkohësisht nga ky cirk, për të jetuar pa "rrymën” e ciklit 24-orësh të lajmeve. 
E bukura e stinës së verës është se ajo krijon kushte të përshtatshme për një shkëputje të tillë. Rrezet e diellit na bëjnë më optimistë dhe më të prirë për aktivitete të qejfit. 
Ato debatet banale politike që zakonisht na nxehin gjakrat - të tipit “çka i tha Dema Kadrisë?” - verës mbeten në margjina. Veç kësaj, rënia e ritmeve të punës sjell prodhim më të pakët edhe të lajmeve politike. 
Nga bota e jashtme na vijnë për vizitë familjarë dhe miq të cilët, përveçse na mundësojnë që të çmallemi dhe të kalojmë bukur, i japin edhe frymëmarrje ekonomisë. 
Mos t’i përmendim pastaj ditët e kaluara në plazhe apo male që na ushqejnë shpirtrat duke na rikthyer pranë nënës natyrë; për kampionatet sportive që na mbushin adrenalinë; për librat apo filmat që më në fund gjejmë kohë për t’i lexuar apo për t’i parë. 
Mbrojtja nga ndërhyrjet e “qafirëve politikë” që nuk agjërojnë, megjithatë kërkon qasje proaktive. Përgjatë verës, në takime me miq u përpoqa t’i shmangja bisedat për temat politike, si dhe ta kufizoja qasjen time në rrjete sociale dhe portale. Kështu arrita të izolohesha nga kukuvajkat dhe moralizuesit që postimet në internet i përdorin si terapi personale dhe që miqtë virtualë i kanë kthyer në thasë boksi për shfryrje të dufit.
Dhe kështu, si besimtarët myslimanë që gjatë muajit të Ramazanit e përjetojnë në lëkurën e tyre se si është të jetosh në uri, edhe unë – i varuri nga lajmet politike – e përjetova se si është të jetosh si njeri thellësisht i painteresuar për zhvillimet e përditshme, duke u zhytur në aktivitete mondane si ngasja e biçikletës, ndjekja e serialeve amerikane dhe përzgjedhja e përditshme e pemëve dhe perimeve të freskëta në pazar. 
Jetova, pra, për nja dy muaj si një nga ata indiferentët tipikë dhe “politikisht të paemancipuar” që i irritojnë revolucionarët, por çuditërisht u ndjeva më i çliruar dhe më i emancipuar se kurdoherë. 
Rikujtova se prej perspektivës së jetës mondane – duke darkuar me familje dhe me miq, duke udhëtuar, duke parë filma, duke lexuar letërsi, etj - gjërat esenciale të jetës dhe të natyrës njerëzore, përfshi edhe ato mbi politikën, kuptohen shumë më qartë dhe më thellë. 
Metafora që më bie ndërmend për ta përshkruar këtë përvojë është ajo e një fotografi që fiksohet me detajet e një shkëmbi dhe papritmas bën një “zoom out” për të parë në sfond gjithë malin mahnitës bashkë me vargmalet, qiellin e kaltër, zogjtë dhe lumenjtë.
Ashtu si Zarathustra i Niçes që pas vitesh reflektimi në izolim zbret nga mali me një këndvështrim tjetër mbi botën, edhe unë prej kësaj përvoje izolimi po dal me ca përfundime modeste për preokupimin tonë histerik me politikën.
Po më duket se ne kolektivisht, për shkak se jemi të paaftë për të marrë përgjegjësi individuale qoftë edhe për gjërat më të vogla si pastërtia e lagjeve tona, i kemi varur shpresat te shfaqja e ndonjë supermeni që do të na i zgjidhë të gjitha hallet me sustë, ashtu siç na solli NATO-ja mrekullisht lirinë. 
Prandaj edhe si në dramën e Beketit brenda ciklit 24 orësh të lajmeve jemi duke e pritur Godonë dhe jemi lidhur me politikën në gjendje pothuajse permanente, secili me teoritë dhe rolet e veta si spektatorë, tifozë, besimtarë, kritikë, komentues, autorë statusesh, moralizues, mendshitës, interesxhi, histerikë, bartës gojëdhënash, gjykatës, viktima, arsyetues, dhënës dhe kërkues “llajkash”, etj.
Dhe gjatë gjithë kësaj kohe shpesh po harrojmë të jetojmë dhe t’i bëjmë pikërisht ato gjërat e vogla që i sjellin ndryshimet e mëdha. Po e lejojmë politikën të na hajë shpirtërisht nga brenda dhe të na çnjerëzojë, në vend se ne të ishim ata që do ta bënim politikën më njerëzore. 
Prandaj nëse jeni soj i njeriut si puna ime, që mendoni se duhet të jeni 24 orë te informuar dhe që ndiheni të detyruar për të thënë ose për të bërë diçka për “çështjet e mëdha”, them se do t’ju bënte mirë ndonjë periudhë agjërimi dhe frymëmarrjeje. Bota mund të mbijetojë për pak kohë pa shqetësimin apo kontributin tuaj rreth temave sociale dhe politike. 
Po jetojmë në epokën e artë të serialeve. Shikoni “Breaking Bad”, “Sopranos” apo “House of Cards” për ta shijuar kompleksitetin e natyrës njerëzore. Blini pemë dhe perime në mëngjes dhe diskutoni me shitësin në pazar mbi atë se në cilin rajon prodhohen kumbullat më të mira. Nisuni me më dashurit tuaj në ndonjë udhëtim, qoftë edhe deri në Batllavë.   
Sa humbni kohë duke diskutuar nëse Hashimi apo Ramushi duhet bërë kryeministër, lexojeni ndonjë roman ose mblidhni shoqërinë dhe pastroni lagjen. 
Shfrytëzoni edhe pak gushtin, sepse shtatori po vjen. Politika është e paevitueshme dhe do të rikthehet me forcë për të na shtyrë prapë në mejdan dhe për të na bërë më pak njerëz se që jemi kur e kemi luksin për ta injoruar.   
Botuar te Gazeta Jeta ne Kosove (12 Gusht 2014)
http://gazetajnk.com/?cid=1%2C1067%2C8781 

Saturday, June 07, 2014

Mes imazhit dhe përmbajtjes

Tani që na ndajnë pak orë prej fundit të karnavalit zgjedhor, trendi në mesin e analistëve të shtypit dhe atyre të kafeneve është vënia e basteve dhe parashikimi i saktë i rezultatit. Kështu secilit i jepet rasti të demonstrojë shkathtësinë për analiza politike, shpeshherë duke projektuar dëshira si interpretime objektive. 

Por në mungesë të sondazheve të besueshme dhe të bëra publike nga organizata me emër, parashikim më të saktë se çka do të ndodhë me 8 qershor mund të japë vetëm Sylë Tahirsylaj për motin. Përndryshe jemi në territor të Burdushit.

Ajo që mbase mund ta bëjmë me siguri më të plotë, tani që perdet e shfaqjes teatrale po bien, është një rekapitullim dhe interpretim i fushatës dhe i strategjive që partitë ndoqën për ta rritur numrin e kokrrave. 
Përmes fushatës mbase më profesionale në aspektin e komunikimit publik, pamë se PDK-ja ndërmori një operacion masiv për të ikur prej lëkurës së saj dhe për t’u mbështjellë me ambalazhin e misionit të ri, duke e krijuar përshtypjen se bëhet fjalë për një parti të re. Të njëjtën strategji e përdori PS-ja në Shqipëri kur bëri rebranding si Rilindje. 
PDK-ja i përsëriti pafundësisht në çdo paraqitje idetë për fondin e punësimit prej 1.5 miliardë eurosh dhe atë numrin absurd të 200,000 vendeve të reja të punës. Kjo bëri që ato të mbaheshin në mend, gjë që tregon për një strategji efektive të komunikimit. 
Fushata e PDK-së ishte e natyrës presidenciale. Ishim dëshmitar të një spektakli të kultit të personalitetit të Hashim Thaçit, tashmë të kthyer në një supermen shpëtimtar i cili diku në oborr e mban një fabrikë për prodhimin e parave. 
Kësaj here e pamë për herë të parë edhe një anë të tijën personale - si tregues batutash, blerës çokollatash dhe bashkëbisedues nëpër çajtore. Pa marrë parasysh se sa nga kjo ishte thjesht PR dhe sa shpërfaqje e një karizme të natyrshme personale, filmi që pamë ishte i nivelit hollivudian. Duke e zgjedhur këtë lloj fushate, Thaçi i ktheu këto zgjedhje në një referendum personal pro ose kundër tij. 
Fushata u përqendrua te Thaçi edhe për shkak se ai mbetet aseti më i madh i PDK-së në opinion publik. Të qenët për pesëmbëdhjetë vite pjesë e skenës politike, gjashtë prej të cilave si kryeministër, pa dyshim se ia ka konsumuar edhe atij figurën. Por ndërkohë Thaçi ka fituar diçka që liderët e tjerë nuk e kanë - imazhin e burrështetasit dhe të figurës historike të cilën ky popull i etur për figura “baballarësh” me kohë mësohet ta shohë si prijës të natyrshëm, ashtu si dikur Rugovën. 
Largimi i Limajt dhe Krasniqit u synua të kompensohej në terren me aderime taktike të personave që i kanë votuesit e tyre personal (Ramiz Kelmendi, Muharrem Shabani, etj) si dhe me koalicione me parti të vogla me elektorat besnik (PD, PSHDK, LB). Mbetet të shihet nëse kjo strategji do të funksionojë dhe nëse përfshirja e aleatëve në lista do të ketë kundërefekt duke shkaktuar pakënaqësi tek strukturat partiake.   
LDK-ja zhgënjeu sërish me një fushatë të zbehtë dhe larg nivelit që kërkohej prej një partie që pretendon përmbysje në primat. Tregues i mungesës së profesionalizmit ishte ndryshimi i tre sloganeve brenda dy javëve – nga “Kthesa”, në “Vetëm ne mundemi”, në “Vetëm ne mundemi: së bashku”. Pastaj pamë tubime, tubime, tubime dhe fjalime pa ndonjë mesazh përmbledhës i cili do na e tregonte arsyen përse LDK-ja përfaqësonte ndryshim. Mesazhi në nëntekst dukej se ishte: “Hajt se tash na ka ardhë rendi neve!”    
Ka diçka në ritualin e tubimeve të LDK-së që edhe fjalën monotoni e bën të tingëllojë si kompliment. 
Skena standarde është ajo e gardës së vjetër (dhe të vetme) të partisë që rri ulur dhe duartroket në radhë të parë, me seriozitetin solemn të një aristokracie të indinjuar me faktin se i duhet të dalë në fushatë, sepse pushteti i takon në bazë të ligjeve të natyrës.
LDK-ja nuk i hapi dyert për brezin e ri dhe nuk bëri koalicione taktike për ta siguruar vendin e parë. Se çka mendoi se do të fitonte duke mos bërë koalicion parazgjedhor me AKR-në, por duke negociuar me të gjatë fushatës për koalicion paszgjedhor, ky mbetet një mister i pashpjegueshëm.    
Fushata e Vetëvendosjes në anën tjetër u duk përgjithësisht solide. VV-ja asnjëherë nuk ka pasur problem me komunikimin publik sepse ka qëndrime dhe pikëpamje ideologjikisht koherente, si dhe brigadën më të madhe të individëve të shkathët për t’i transmetuar ato me elokuencë nëpër tubime dhe debate. Votuesi nuk e ka problem të kuptojë se cilat janë qëndrimet e VV-së, tjetër është nëse pajtohet me to ose jo.  
Fushata e VV-së u mundua t’i adresonte dy problemet kyçe të imazhit të saj: agresivitetin që ia fuste njerëzve frikën në palcë, si dhe imazhin e Kurtit si njeri i drejtë dhe i aftë, por të cilit i mungon ai serioziteti dhe solemniteti të cilin kosovarët e kërkojnë prej një lideri – maturia, pozitiviteti, veshja serioze, etj. 
Problemi i parë u adresua përmes mesazheve pozitive dhe shpresëdhënëse (fushata negative u kufizua në billboard-a dhe në media sociale). Problemi i dytë u adresua duke e kthyer Kurtin në një politikan standard që viziton biznese dhe buzëqesh. Freskia më e madhe e fushatës ishte ky Albin që nuk e rrezatonte më atë vrerin dhe impulsin hakmarrës të revolucionarit, por pjekurinë dhe maturinë e denjë për lider shteti.
Në javën e fundit u formësua dhe u përsërit vazhdimisht edhe mesazhi taktik/politik ku VV-ja portretizohej si alternativa e vetme përmbajtjesore e pushtetit të tanishëm – “PDK-ja është problemi, por LDK nuk është zgjidhja”. VV-ja reflektoi nga zgjedhjet lokale dhe u hap për figura të reja. U vërsul taktikisht për vota kryesisht në qytete si Prizreni dhe Gjakova, ku me gjasë edhe do të shënojë rritje.
Fushatat e AAK-së dhe të AKR-së ishin më të zbehta, por relativisht efektive për aq sa këto parti synojnë të arrijnë dhe për aq sa ato patën hapësirë për t’u imponuar në debat. AAK-ja u tregua e matur, e përqendruar në programin e saj ekonomik dhe nuk hapi fronte të ashpra konfrontimi. Ajo më shumë dukej e fokusuar në mobilizimin e votuesve të saj tradicional dhe në pritjen e ditës pas zgjedhjeve, kur Ramush Haradinaj ka gjasa të bëhet faktor vendimtar për formimin e qeverisë. 
AKR-ja në anën tjetër e përforcoi imazhin e saj si skuadër e teknokratëve liberal të cilët politikën e trajtojnë me mendësinë dhe efektivitetin e sektorit privat. Se përse zgjodhi të mos hyjë në koalicion parazgjedhor, por ta rrezikojë pragun, edhe ky mbetet një mister i madh.
Ndryshe kësaj here u paraqit edhe Partia e Fortë, kjo alter ego e sinqertë e partive simotra. Ironia dhe thumbimet e saja kësaj here nuk u fokusuan te fortësia dhe te pompoziteti i premtimeve, por u ndoq trendi i modestisë dhe i afrisë me qytetarin e rëndomtë. Dekonstruksioni që PF i bën skenës politike mbeti dush freskie, sado që irritoi partitë dhe militantët duke ua uzurpuar një pjesë të hapësirës promovuese.    
Aktivizmi subversiv i Partisë së Fortë në fakt synon ta bëjë atë që edhe votuesit do të duhej ta bënin me 8 qershor - ta ndajnë imazhin e fabrikuar prej përmbajtjes. Por ky mbetet një mision i vështirë, jo sepse votuesi është irracional dhe i paaftë për ta bërë këtë gjë, por edhe për shkak se imazhi në fund të fundit nuk është i tëri fabrikim, por tregon diçka edhe për përmbajtjen. Apo siç do të thoshte i mprehti Mark Tuejn: “Ne jemi ata që shtiremi se jemi.”    
Shkrimi u botua te Gazeta Jeta në Kosovë (6 Qershor 2014) 

Monday, May 05, 2014

Kriza e rendit neoliberal

Në skenën politike perëndimore periudha prej rënies së komunizmit e deri në ditët e sotme u karakterizua nga dominimi i rrymave ideologjike të qendrës (të majtë apo të djathtë) që kishin përqasje pragmatike ndaj politikave publike. Bëhet fjalë për njerëz të cilët mund të kishin dallime ideologjike me njëri-tjetrin, por megjithatë e pranonin si të mirëqenë konsensusin neoliberal (modelin e tregut të lirë dhe të hapur + institucionet liberal-demokratike) të cilin pas rënies së komunizmit, Frensis Fukujama, në atë interpretimin e tij të famshëm Hegelian, e pati quajtur si fundi i Historisë.
Në të gjitha partitë e mainstream-it – pra në ato të mëdhatë që kishin gjasa për t’u bërë pjesë e pushtetit – tendenca ishte që fuqia të gravitonte në duart e sojit të reformatorëve të cilët nuk i kishin prioritet betejat e vjetra ideologjike (klasore apo kulturore), por gjetjen e mënyrave praktike se si ekonomitë e tyre mund të bëheshin më konkurruese, në një botë të re ku globalizimi neoliberal kishte shpërthyer me shpejtësi marramendëse. 
Politika publike perëndimore kështu u bë territor i teknokratëve dhe menaxherëve më të mirë të globalizimit dhe gjithnjë e më pak i ideologëve me ide fikse ose refuzuese ndaj rendit liberal. 
Përqafimi i konsensusit neoliberal nga mbarë spektri politik erdhi si rrjedhojë e ndryshimeve në perceptimet e opinionit publik për konsensusin e mëparshëm etatist, ku shteti luante rol të madh në ekonomi. Për të djathtën rol vendimtar në këtë ndryshim luajti kriza ekonomike e viteve 70, ndërsa për të majtën rënia e komunizmit në lindje. 
Kriza dhe stagnimi ekonomik i viteve ‘70 - e para krizë e madhe e pasluftës - kishte bërë që publiku perëndimor, gjithnjë e më individualist në bindje, ta gjente shkakun e problemit te modeli ekonomik etatist dhe mungesa e efikasitetit të shtetit. Ky model e kishte ngritur Evropën e pasluftës nga gërmadha dhe që nga periudha e Depresionit të Madh, nuk sfidohej fort as nga të djathtët kur ishin në pushtet. Por tani shteti filloi të shikohej si frenues i potencialeve të tregut dhe si pengesë për vazhdimin e cikleve të larta të rritjes së periudhës së pasluftës. 
Ky kontekst shpjegon se përse suksesi elektoral i së djathtës perëndimore në vitet ‘80 nuk erdhi nga segmentet e saja nacionaliste dhe kulturalisht konservatore, por nga ata që në plan të parë i vunë idetë liberale ekonomike. Pikërisht mbi këtë sfond u ngrit revolucioni liberal i viteve ‘80 i binomit Regan - Thaçer në botën anglosaksone, i cili e nisi këtë valën tashmë mainstream të uljes së rolit të shtetit përmes derregullimit, privatizimeve dhe uljes së taksave.  
E majta europiane, me imazh tashmë të rrënuar si simbol i shtetit joefikas, e filloi shkëputjen e saj prej etatizmit vetëm gjatë viteve ‘90, pasi rënia e komunizmit dhe hapja e tregjeve botërore e bëri globalizimin neoliberal një proces të pandalshëm. Ishte kjo periudha e ardhjes në fuqi e figurave të qendrës së majtë si Clinton, Blair, Schroeder, Prodi dhe të tjerëve që identifikoheshin me atë që u quajt “rruga e tretë”. Kjo rrugë në vija të trasha nënkuptonte ndjekjen e agjendës sociale të së majtës brenda kornizave të ekonomisë së tregut të lirë.
Pas krizës së fundit ekonomike, të pagëzuar tashmë si Recesioni i Madh, perceptimet e opinionit duket se sërish po përmbysen dhe se legjitimiteti i konsensusit neoliberal po sfidohet seriozisht. Tani dominon përshtypja se ishte liria e tepruar e tregut ajo që e shkaktoi krizën dhe po e bën të ardhmen e ekonomisë botërore të brishtë dhe të pasigurt. Ndërkohë, nga studimet si ato të ekonomistëve si Thomas Piketty, po bëhet gjithnjë e më e dukshme se liberalizimi i dekadave të fundit e ka rritur pabarazinë në përmasa që mund të jenë edhe destabilizuese për demokracinë dhe rendin ekzistues.  
Kriza e konsensusit neoliberal ka filluar të reflektohet edhe në skenën politike evropiane. Kjo e fundit tashmë ka filluar të mos gravitojë më drejt partive të qendrës dhe menaxherëve entuziastë të globalizimit, por drejt rrymave ideologjike me ngjyrime izolacioniste (ekonomike apo kulturore) dhe refuzuese ndaj globalizimit. Siç shkruante para disa muajsh The Economist, viti 2014 pritet të jetë viti i suksesit më të madh elektoral të partive ekstreme evropiane që nga periudha pas Luftës së Dytë Botërore. 
Kjo situatë po i detyron partitë e majta apo të djathta të mainstream-it që të ndjekin dy lloj rrugësh: a) të radikalizohen vetë për të parandaluar rrjedhjen e votave drejt partive ekstreme (siç po bëjnë me raste psh. konservatorët në Angli), apo; b) të bëjnë koalicione me njëra-tjetrën (si psh. koalicioni CDU-SDP në Gjermani, apo ND-PASOK në Greqi) në mënyrë që të mund të qeverisin me një agjendë centriste.
Partitë e qendrës pra mbeten gjithandej në pushtet, por janë nën presion nga të gjitha anët prej izolacionistëve dhe popullistëve të cilët fajin për situatën po ia veshin qoftë njërit apo tjetrit aspekt të globalizimit. Si rrjedhojë atyre u është ngushtuar hapësira dhe kapitali politik për të shtyrë përpara reforma të domosdoshme që kërkojnë konsensus ndërkombëtar, duke përfshirë këtu edhe integrimin edhe më madh të tregjeve dhe institucioneve botërore. 
Problemi konkret për rajonin tonë është se forcimi i ekstremeve në Evropë po i kthen partitë dhe liderët e qendrës së majtë apo të djathtë, të cilët përndryshe janë mbështetës të integrimit të Ballkanit në BE, në të qenët skeptik dhe hezitues ndaj ndërmarrjes së hapave në këtë drejtim. Në shumë shtete politikanët po i frikësohen votës ndëshkuese të të frustruarve ekonomikë. Popullistët manipulues po i bindin këta votues se liberalizimi i tregjeve të punës dhe zgjerimi i deritashëm i BE-së ka gisht në krizën e sotme (gjë që është absolutisht e pavërtetë).
Problemi tjetër dhe i ndërlidhur është se kriza e konsensusit neoliberal po ndodh paralelisht me dobësimin e rolit të SHBA-ve në arenën ndërkombëtare. Ishte hegjemonia e pakontestueshme e SHBA-ve në periudhën post-komuniste ajo që deri vonë shërbente si garantuese jo vetëm e rendit ekonomik liberal, por bashkë me të edhe e rendit politik dhe juridik liberal në marrëdhëniet ndërkombëtare. 
Në rendin e deridjeshëm unipolar të dominuar nga SHBA-të, e drejta ndërkombëtare nuk ishte vetëm produkt ekskluziv i balancës së fuqive mes shteteve, por edhe mekanizëm aktiv për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe promovimin e lirisë dhe demokracisë nëpër botë. Ishte doktrina e “intervenimit liberal” ajo që u përdor për ta legjitimuar intervenimin në Kosovë dhe në vende të tjera ku demokracia dhe liria kërcënoheshin nga tiranët. 
Siç shkruante këto ditë David Brooks në kolumnen e tij në New York Times, ky rend ndërkombëtar progresiv tani po vihet në rrezik nga fuqi të reja jodemokratike si Kina, apo disa të rimëkëmbura si Rusia, të cilat po e përdorin vakuumin e krijuar nga dobësimi i SHBA-ve për t’i ndjekur projektet e tyre hegjemoniste rajonale. 
Paaftësia e vendeve perëndimore për t’u koordinuar mes vete për zgjidhjen e problemeve sistemike të ekonomisë botërore, apo për t’iu kundërvënë shkeljeve flagrante të rendit ndërkombëtar (Ukrainë) dhe të drejtave të njeriut (Siri), dëshmon se kemi hyrë në një epokë të re të brishtësisë dhe paqartësisë, pa timonier dhe garantues të fortë të rendit.   
Rendi liberal dhe unipolar amerikan kishte shumë probleme dhe mangësi të cilat përfundimisht edhe e sollën botën drejt krizës së sotme. Por ata që e quajnë veten progresivë dhe që sot nuk po mund ta fshehin gëzimin me krizën e rendit liberal – dhe të tillë fatkeqësisht ka mjaft edhe në mesin tonë, duhet të kuptojnë se ky rend megjithatë është lule në krahasim me një bote të errët ku njerëz si Putin-i, Asad-i, ose bosët e Partisë Komuniste të Kinës kanë fuqi për të qenë faktorë vendimtarë për fatet e botës. Për këtë fakt do të duhej të ishim shumë të vetëdijshëm sidomos ne kosovarët – përfituesit e drejtpërdrejtë të drejtësisë nën rendin liberal amerikan. 
Shkrimi u botua te Gazeta Jeta në Kosovë me 5 Maj 2014. (http://gazetajnk.com/?cid=1%2C1067%2C8151)